झापा–५ को ‘महा-संग्राम’: केपी ओलीको ३३ वर्षे साम्राज्य र बालेनको ‘अस्तित्व’ को लडाइँ

नेपाली राजनीतिको एउटा यस्तो भूगोल, जहाँ विगत तीन दशकदेखि एउटै नामको पर्यायवाची जस्तै थियो— केपी शर्मा ओली। तर, आउँदो फागुन २१ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले झापा क्षेत्र नम्बर ५ लाई केवल एउटा निर्वाचन क्षेत्र मात्र राखेन, यसलाई नेपाली राजनीतिको एउटा यस्तो ‘कुरुक्षेत्र’ बनाइदियो, जहाँ पुरानो पुस्ताको ‘अनुभव र अहंकार’ विरुद्ध नयाँ पुस्ताको ‘हुंकार र विद्रोह’ को सिधा टक्कर परेको छ। काठमाडौँ महानगरको मेयर पदबाट राजीनामा दिएर बालेन्द्र शाह (बालेन) ओलीकै गढमा उत्रिएपछि झापाको राजनीतिक तापक्रम अहिले ‘मेल्टिङ पोइन्ट’ मा पुगेको छ।

१. दमकको आकाशे पुल: जहाँ शान्ति भङ्ग भयो

माघ ६ गते दमकको आकाशे पुल मुनि जुन दृश्य देखियो, त्यसले झापा–५ को आगामी चुनावी यात्रा कति कष्टकर र हिंसात्मक हुन सक्छ भन्ने संकेत गरेको छ। एमाले र रास्वपाका कार्यकर्ताबीचको भौतिक मुठभेड केबल सामान्य झडप थिएन। यो एउटा यस्तो सन्देश थियो कि, अब झापामा ओलीलाई कसैले चुनौती दिन सक्दैन भन्ने भाष्य फेरिएको छ। ओलीले उम्मेदवारी दर्तापछि दिएको “एमालेलाई बिच्काउनु महँगो पर्ने” अभिव्यक्तिले उनीभित्रको रक्षात्मक मनोविज्ञान र असुरक्षालाई प्रष्ट पार्छ। जब एउटा स्थापित नेताले तर्कभन्दा पनि शक्तिको भाषा बोल्न थाल्छ, बुझ्नुपर्छ कि उसको किल्लाको जग हल्लिन थालेको छ।

२. किल्लाभित्रकै पहिरो: जब ‘घरका मान्छे’ बागी बन्छन्

कुनै पनि गढ बाहिरको आक्रमणले भन्दा भित्रको धोकाले चाँडो भत्किन्छ। झापा–५ मा ओलीका लागि सबैभन्दा ठूलो टाउको दुखाइ बालेन होइनन्, बरु ती पुराना एमाले कार्यकर्ता हुन् जसले २०४२ सालदेखि ओलीको झोला बोके। एमालेका प्रभावशाली युवा नेता सन्तोष दुलाल जस्ता व्यक्तिहरूले पार्टी त्यागेर बालेनको चुनावी कमाण्ड सम्हाल्नु ओलीका लागि एउटा ठूलो राजनीतिक ‘सेटब्याक’ हो।
गौरादह र कमल क्षेत्रका पुराना नेताहरूको गुनासो एउटै छ— “हामीले ओलीलाई पटक–पटक जितायौँ, तर उनले झापालाई केवल ‘भ्यु–टावर’ दिए, हाम्रा छोराछोरीलाई रोजगारी दिएनन्।” यो ‘मौन विद्रोह’ ओलीका लागि घातक हुन सक्छ। एमालेको संगठनात्मक संरचना अहिले बाहिरबाट बलियो देखिए पनि भित्रभित्रै असन्तुष्टिको भुसको आगो दन्किरहेको छ।

३. बालेन फ्याक्टर: ‘जेन–जी’ र विदेशिएका युवाको सपना

बालेन शाहका लागि झापा–५ एउटा निर्वाचन क्षेत्र मात्र होइन, यो एउटा ‘स्टेटमेन्ट’ हो। काठमाडौँमा उनले देखाएको ‘एक्सन’ बाट प्रभावित भएका १० हजारभन्दा बढी नयाँ मतदाता (First time voters) यसपटक निर्णायक हुने देखिएका छन्। यी ती युवा हुन् जो ओलीका उखान–टुक्कामा होइन, बालेनको नक्सा र डोजरमा भविष्य देख्छन्।
त्यति मात्र होइन, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका हजारौँ झापाली युवाहरूले घरमा फोन गरेर “यसपालि परिवर्तनका लागि भोट हाल्नु” भन्दै दबाब दिइरहेका छन्। बालेनलाई ‘पाहुना उम्मेदवार’ भन्दै होच्याउने ओलीको रणनीति उल्टै बालेनको पक्षमा सहानुभूति बटुल्ने अस्त्र बनेको छ। मतदाता अब ‘स्थानीय’ भन्दा पनि ‘डेलिभरी’ दिने नेतृत्वको खोजीमा छन्।

४. गणितको पेचिलो हिसाब

२०७९ को चुनावलाई हेर्ने हो भने ओलीले ५२ हजार ३ सय १९ मत ल्याएका थिए। तर, त्यतिबेला रास्वपाको जग भर्खर बस्दै थियो। अहिले परिस्थिति बदलिएको छ। समानुपातिकतर्फ रास्वपाले ल्याएको १८ हजार मत र बालेनको व्यक्तिगत क्रेज मिसिँदा ओलीको मतान्तर ह्वात्तै घट्ने निश्चित छ।

अर्कोतर्फ, डा. अमरेश कुमार सिंहले बालेनको पक्षमा मधेशी र आदिवासी कार्ड फालेका छन्। झापाको दक्षिणी भेगका आदिवासी र मधेसी मतदाताहरू, जो विगतमा एमालेका कट्टर समर्थक थिए, अहिले “आफ्नो समुदायको पहिचान र युवा नेतृत्व” भन्दै बालेनतर्फ मोडिने संकेत देखिएको छ। राप्रपाको मतमा टिकेका ओलीलाई यसपटक राप्रपाकै कार्यकर्ता माधव मिश्रहरूको विद्रोहले झन् कमजोर बनाएको छ।

५. एजेण्डाको लडाइँ: भ्यु–टावर भर्सेस रोजगारी

ओलीको चुनावी एजेण्डा ‘अनुभव र विकास’ (टावर, औद्योगिक क्षेत्र) मा केन्द्रित छ। तर, बालेनको एजेण्डा ‘सिस्टम र नतिजा’ मा आधारित छ। विपक्षीहरूले ओलीलाई “टावरले पेट भरिँदैन” भन्दै घेराबन्दी गरिरहेका छन्। झापा–५ का मतदातामा अहिले एउटा अनौठो मनोविज्ञान छ— “ओली जिते पनि प्रधानमन्त्री, बालेन जिते पनि भावी प्रधानमन्त्री।” यसले गर्दा मतदातालाई अब ओली नै हुनुपर्छ भन्ने अनिवार्य बाध्यता हटेको छ।

६. नेपालको भावी राजनीतिको दिशा

झापा–५ को यो निर्वाचनले नेपालको भावी राजनीतिको दिशा तय गर्नेछ। यदि ओलीले जिते भने त्यो उनको व्यक्तिगत विरासतको रक्षा हुनेछ, तर त्यसले एमालेभित्रको युवा नेतृत्वलाई थप पछाडि धकेल्नेछ। यदि बालेनले जिते भने, त्यो नेपालको परम्परागत राजनीतिक सिन्डिकेटको विधिवत अन्त्य र एउटा नयाँ युगको सूत्रपात हुनेछ।

फागुन २१ को परिणाम जे आए पनि एउटा कुरा निश्चित छ— केपी ओलीको ३३ वर्षे हुकुमलाई बालेन शाहले एउटा यस्तो चुनौती दिएका छन्, जसले नेपाली राजनीतिमा ‘रिटायरमेन्ट’ र ‘पुस्तान्तरण’ को बहसलाई सधैँका लागि स्थापित गरिदिएको छ।
झापा–५ अब केवल मतदान केन्द्र रहेन, यो पुरानो अहंकारको विसर्जन र नयाँ आशाको परीक्षण गर्ने थलो बनेको छ।

अन्त्यमा,
ब्यालेट बक्समा कैद इतिहास र भविष्य

झापा–५ को यो महा-संग्राम केवल दुई व्यक्ति—केपी ओली र बालेन शाह—बीचको अंकगणितीय प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। यो त नेपाली समाजमा वर्षौंदेखि गुम्सिएर रहेको ‘यथास्थितिवाद’ र विष्फोट हुन खोजिरहेको ‘परिवर्तनको चाहना’ बीचको भीषण द्वन्द्व हो। दमकको सडकमा देखिएको कार्यकर्ताको रगत र गौरादहका चियापसलमा सुनिएका असन्तुष्टिका स्वरहरूले एउटै कुराको संकेत गर्छन्— अब जनतालाई ‘आश्वासनको टावर’ ले मात्र पुग्दैन, उनीहरूलाई ‘अनुभूतिको विकास’ चाहिएको छ।

केपी ओलीका लागि यो चुनाव आफ्नो राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा कठिन ‘अग्नि-परीक्षा’ हो। यदि उनले आफ्नै गढ जोगाउन सकेनन् भने, त्यो एउटा व्यक्ति मात्र होइन, एउटा राजनीतिक कार्यशैलीको पनि अन्त्य हुनेछ। अर्कोतर्फ, बालेनका लागि यो चुनाव ‘काठमाडौँको क्रेज’ लाई ‘मोफसलको मत’ मा बदल्ने र आफूलाई राष्ट्रिय नेताका रूपमा स्थापित गर्ने सुनौलो अवसर हो।

तर, यो हार-जितभन्दा माथि उठेर हेर्दा, झापा–५ ले एउटा ठूलो सन्देश दिइसकेको छ-अब राजनीतिमा कसैको पनि ‘किल्ला’ सुरक्षित छैन। मतदाताहरू अब ‘भक्त’ होइन, ‘निर्णायक’ बनेका छन्। फागुन २१ को सूर्योदयले झापामा पुरानै विरासतलाई निरन्तरता दिन्छ वा नयाँ युगको शंखघोष गर्छ, त्यो त मतपेटिकाले नै बताउला। तर, एउटा कुरा भने घाम जत्तिकै छर्लङ्ग छ-नेपाली राजनीतिको सुई अब उल्टो घुम्ने छैन।

झापाली मतदाताको एउटा सानो ‘छाप’ ले कि त ओलीको ३३ वर्षे साम्राज्यमा पूर्णविराम लगाउनेछ, कि त बालेनको राजनीतिक उडानलाई नयाँ उचाई दिनेछ। जे भए पनि, जित जसको भए पनि, पराजित भने पुरानो राजनीतिक संकीर्णता नै हुनेछ। अन्त्यमा, झापा–५ को नतिजा केबल एउटा निर्वाचन क्षेत्रको परिणाम हुने छैन, यो त आगामी दशकको नेपाल कस्तो हुनेछ भन्ने तस्विरको पहिलो स्केच हुनेछ।