देउवा दम्पतीमाथि पक्राउ पूर्जी र सम्पत्ति शुद्धीकरणको अनुसन्धान

नेपाली राजनीतिको केन्द्रविन्दुमा रहेका पाँच पटकका पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र उनकी पत्नी एवं पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री डा. आरजु राणा देउवा यतिबेला गम्भीर कानूनी घेरामा तानिएका छन् । सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले उनीहरूविरुद्ध पक्राउ पूर्जी जारी गरेपछि नेपाली राजनीतिमा ठूलो पराकम्पन गएको छ ।

जेनजी (Gen-Z) आन्दोलनपछिको फेरिएको राजनीतिक वातावरण र सुरक्षा निकायहरूको सक्रियताले देउवा परिवारको ‘अदृश्य’ सम्पत्तिको साम्राज्यमाथि धावा बोलेको छ । आखिर देउवा दम्पतीमाथि किन पक्राउ पूर्जी जारी भयो ? कस्तो छ उनीहरूको शंकास्पद कारोबारको जालो ? यस लेखमा हामी यसको नालीबेली केलाउनेछौं ।

पक्राउ पूर्जीको आधार: अस्वाभाविक सम्पत्ति र छोराको नाममा जग्गा

सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागका अनुसार देउवा दम्पतीमाथि अनुसन्धान सुरु हुनुको मुख्य कडी उनीहरूका एक्ला छोरा जयवीर सिंह देउवाको नाममा रहेको सम्पत्ति हो । जयवीरले पछिल्लो एकाध वर्षको अवधिमा काठमाडौं उपत्यका र बाहिर गरी करिब ७३ रोपनी जग्गा किनेको भेटिएको छ ।

एक प्रहरी अधिकारीका अनुसार, “राजनीतिबाहेक अरु कुनै ठूलो व्यवसायमा संलग्न नरहेका देउवा परिवारका सदस्यले यति ठूलो परिमाणमा जग्गा कसरी जोडे ? यो नै अनुसन्धानको प्रस्थानविन्दु बन्यो ।” विभागले जिल्ला अदालत काठमाडौंबाट पक्राउ अनुमति लिएर उनीहरूको चलअचल सम्पत्तिको स्रोत खोजिरहेको छ ।

जेनजी आन्दोलन र बुढानीलकण्ठ निवासको ‘रहस्य’

हालै भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा बुढानीलकण्ठस्थित देउवा निवास (आराम गृह) मा आगजनी भएको थियो । उक्त आगजनीपछि घरभित्र भेटिएका केही अवशेषहरूले अनुसन्धानलाई नयाँ मोड दिएको दाबी गरिएको छ । अपुष्ट खबरहरूका अनुसार, आगजनीका क्रममा जलेका नोटका बिटाहरू र केही गोप्य कागजात विभागले बरामद गरेको थियो, जसलाई परीक्षणका लागि प्रयोगशाला पठाइएको छ ।

विभागले सो घर निर्माण र जग्गा खरिदको स्रोतमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ । आरजुको सचिवालयले सो जग्गा माइती पक्षले दिएको दाबी गरे पनि विभागले त्यसको बैंकिङ र कानुनी प्रक्रियामा शंका गरेको छ ।

‘प्रिडिकेट अफेन्स’: भ्रष्टाचार र शक्ति दुरुपयोगको जालो

नेपालको संशोधित सम्पत्ति शुद्धीकरण ऐनअनुसार, कुनै व्यक्तिको सम्पत्ति छानबिन गर्न पहिले उसले कुनै ‘मुख्य अपराध’ (Predicate Offence) गरेको आधार हुनुपर्छ । देउवा दम्पतीको हकमा विभागले राज्यशक्तिको दुरुपयोग गरी आर्जन गरिएको कमिसन र भ्रष्टाचारलाई मुख्य आधार बनाएको छ ।

यसमा तीनवटा मुख्य प्रकरणहरू जोडिएका छन्:

• नेपाल टेलिकम बिलिङ घोटाला: नेपाल टेलिकमको बिलिङ मर्मत-सम्भार (AMC) ठेक्कामा अर्बौंको अनियमितता भएको र त्यसमा देउवा परिवारको प्रत्यक्ष संलग्नता रहेको उजुरी अख्तियारमा थियो ।
• सुनिल र विकल पौडेलसँगको सम्बन्ध: भ्रष्टाचार मुद्दामा थुनामा रहेका सुनिल पौडेल र विकल पौडेलसँग देउवा परिवारको बाक्लो आर्थिक लेनदेन रहेको विभागको दाबी छ । भुक्तानी गेटवे र सुरक्षण मुद्रण केन्द्रको खरिदमा जयवीर र आरजुको नाम जोडिएको छ ।
• नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण: यो प्रकरणमा आरजु राणाको नाम मुछिए पनि राजनीतिक दबाबका कारण उनीमाथि अनुसन्धान हुन सकेको थिएन । अहिले ती पुराना उजुरीहरूलाई ब्युँताइएको छ ।

वैदेशिक यात्रा र उपचारको ‘कभर’

अहिले देउवा दम्पती नेपालमा छैनन् । अध्यागमन विभागको रेकर्डअनुसार डा. आरजु २०८२ फागुन १० मा भारत र शेरबहादुर देउवा फागुन १३ मा सिङ्गापुर उडेका थिए । हाल उनीहरू हङकङमा रहेको बताइएको छ ।

देउवाका स्वकीय सचिव भानु देउवाले यसलाई ‘नियमित स्वास्थ्य उपचार’ भने पनि विभागले यसलाई ‘कानुनी प्रक्रियाबाट उम्कने प्रयास’ का रुपमा हेरेको छ । नेपालमा पक्राउ पूर्जी जारी हुने सुइँको पाएपछि उनीहरू विदेशिएको आशंका गरिएको छ ।

इन्टरपोल र रेड नोटिसको तयारी

देउवा दम्पती नेपाल नफर्किएपछि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले कडा कदम चाल्ने तयारी गरेको छ । प्रहरी प्रधान कार्यालयमार्फत इन्टरपोलबाट ‘नोटिस’ जारी गर्ने प्रक्रिया थालिएको विभागका अधिकारीहरू बताउँछन् ।

काठमाडौं जिल्ला अदालतका न्यायाधीश महेन्द्रबहादुर कार्कीले पक्राउ अनुमति दिएसँगै प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो (CIB) ले उनीहरूको लोकेसन ट्र्याक गरिरहेको छ । यदि उनीहरू स्वेच्छाले हाजिर हुन नआए ‘रेड नोटिस’ वा ‘डिफ्युजन’ जारी गरी विदेशबाटै समातेर ल्याउने कानुनी बाटो खुला भएको छ ।

अख्तियार र गृह मन्त्रालयको सक्रियता

गृहमन्त्री सुदन गुरुङले हालै अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका प्रमुख आयुक्त प्रेमकुमार राईलाई भेटेर संवेदनशील उजुरीहरूमाथि दह्रो खुट्टा टेक्न आग्रह गरेका थिए । यो भेटपछि नै देउवा परिवारमाथिको अनुसन्धानले गति लिएको देखिन्छ । पूर्व मुख्यसचिव बैकुण्ठ अर्यालको नियुक्ति र उनीमार्फत भएका केही नीतिगत भ्रष्टाचारमा देउवा परिवारको हात रहेको भन्दै नयाँ प्रमाणहरू संकलन भइरहेका छन् ।

कानुनको शासन कि राजनीतिक प्रतिशोध ?

शेरबहादुर देउवा नेपालको राजनीतिमा साढे तीन दशकदेखि अविच्छिन्न शक्तिमा रहेका पात्र हुन् । पाँच पटक प्रधानमन्त्री हुँदा उनीमाथि पटक-पटक अस्वाभाविक सम्पत्ति आर्जनको आरोप लागे पनि शक्तिको आडमा ती फाइलहरू कहिल्यै खुल्न सकेनन् ।

तर, पछिल्लो ‘जेनजी’ चेतना र परिवर्तित राजनीतिक समिकरणले अब “ठूला माछा” पनि कानुनभन्दा माथि छैनन् भन्ने संकेत दिएको छ । विभागले दाबी गरे झैं ७३ रोपनी जग्गा र वैदेशिक कारोबारको स्रोत पुष्टि हुन नसके देउवा दम्पतीका लागि आगामी दिन निकै कष्टकर हुने निश्चित छ ।

समग्रमा,

यो अनुसन्धानले नेपालको भ्रष्टाचार विरोधी अभियानमा एउटा मानक स्थापित गर्छ वा राजनीतिक सौदाबाजीमा टुङ्गिन्छ, त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ । तर, वर्तमान अवस्थामा देउवा दम्पतीमाथिको पक्राउ पूर्जीले सिंहदरबार र बालुवाटारलाई मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान पनि नेपालतर्फ खिचेको छ ।