साहसको शिखरदेखि हिउँको गहिराइसम्म, निर्मल पुर्जाको अधुरो अन्तिम प्रार्थना

हिमालका लागि उनी केवल एउटा नाम थिएनन्, उनी एक आँधी थिए—जसले असम्भव मानिएका पर्खालहरूलाई भत्काउने साहस गर्थे। जसले संसारलाई भनिदिए, “मान्छेको इच्छाशक्तिभन्दा अग्लो कुनै हिमाल हुँदैन।” तर, नियतिको खेल कस्तो रह्यो भने, जुन हिमाललाई उनले आफ्नो घर माने, त्यही हिमालको एउटा चिसो झोक्काले आज विश्व पर्वतारोहण इतिहासको एउटा देदीप्यमान तारालाई आफूभित्र बिलिन गराएको छ। ‘निर्मल पुर्जा’ अर्थात् निर्मल पुर्जा, जसले ६ महिनामा संसारका १४ वटै अग्ला टाकुरा टेकेर असम्भवलाई सम्भव तुल्याएका थिए, अन्ततः पाकिस्तानको ब्रोड पिकमा गएको एउटा भीषण हिमपहिरोमा अस्ताएका छन्। यो केवल एउटा पर्वतारोहीको मृत्यु होइन, यो त नेपाली वीरताको त्यो गौरवशाली अध्यायको अन्त्य हो, जसले विश्व मानचित्रमा नेपाल र नेपालीको शिर सधैँ उच्च राख्ने प्रयत्न गर्‍यो।

ब्रोड पिक: एउटा क्रुर नियति

पाकिस्तानको कराकोरम हिमशृङ्खलामा अवस्थित ८ हजार ४७ मिटर अग्लो ब्रोड पिक हिमाल विश्वकै १२ औँ अग्लो चुचुरो हो। आरोहणको दृष्टिकोणले यसलाई प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण र खतरनाक मानिन्छ। १४ साउन २०८३ को त्यो कालो बिहीबार, जब निर्मल पुर्जासहित १० जनाको टोली शिखरको नजिक पुग्ने तरखरमा थियो, प्रकृतिको एउटा कठोर निर्णयले सबैलाई स्तब्ध बनायो।

मध्याह्नतिर गएको भीषण हिमपहिरोले निर्मल पुर्जासहित ६ नेपाली र ४ विदेशी आरोहीलाई क्षणभरमै बेपत्ता बनायो। उनकै नेतृत्वमा रहेको संस्था ‘इलाइट एक्सपेड’ ले जब आधिकारिक रूपमा उनको निधनको पुष्टि गर्‍यो, तब सारा विश्वले एक महान् साहसको अन्त्य भएको महसुस गर्‍यो। घटनाको भोलिपल्ट चार जनाको शव फेला परे पनि निर्मल पुर्जा भने हिउँकै गर्भमा हराए। विडम्बना त के छ भने, यो आरोहणमा जानुअघि उनले सामाजिक सञ्जालमा गरेको अन्तिम पोस्ट नै उनको बिदाइको सन्देश जस्तो बन्न पुग्यो। उनले लेखेका थिए— ‘ब्रोड पिक– म तिमीसँग केवल एउटा कुरा माग्छु—मलाई सुरक्षित रूपमा माथि पुग्न र फेरि सुरक्षित रूपमा फर्किन देऊ।’ तर, हिमालले यसपटक उनको त्यो विनम्र प्रार्थना सुनेन।

म्याग्दीको फाँटदेखि बेलायती ‘स्पेसल फोर्स’ सम्म

निर्मल पुर्जाको जन्म म्याग्दीको विकट गाउँमा भएको थियो। उनको बाल्यकाल हिमालका फेदहरूमा बिते पनि उनलाई हिमाल चढ्ने कुनै प्रारम्भिक शौक थिएन। बरु, उनी आफ्ना पिता र दाजुहरू झैँ बेलायती सेनामा भर्ती भएर परिवारको बिरासत थाम्न चाहन्थे। सन् २००३ मा १८ वर्षको उमेरमा गोर्खा सैनिकमा भर्ती भएपछि उनको जीवनले नयाँ मोड लियो।

पढाइ र सैन्य कलामा तिक्ष्ण निर्मल पुर्जाले २००९ मा एउटा यस्तो सफलता हात पारे, जुन कुनै पनि गोर्खा सैनिकका लागि सपना हुन्थ्यो। उनी बेलायती सेनाको सबैभन्दा कठिन र गोप्य युनिट ‘युके स्पेसल बोट सर्भिस’ (SBS) मा आबद्ध हुने पहिलो गोर्खा सैनिक बने। यो युनिटमा रोयल मरिन्स कमान्डोहरू मात्र हुन्छन्, जहाँ प्रवेश पाउनु नै वीरको परिचय दिनु हो। १० वर्षसम्म यो विशेष फोर्समा रहेर उनले विश्वका कयौँ कठिन अपरेसनहरूमा भाग लिए। यही सैन्य तालिमले उनलाई कठिन परिस्थितिमा शीघ्र निर्णय गर्ने र शारीरिक रूपमा कडा परिश्रम गर्ने क्षमता प्रदान गर्‍यो, जुन पछि उनको आरोहण यात्राको मेरुदण्ड बन्यो।

हिमालसँगको त्यो पहिलो साक्षात्कार

२०१२ मा जब उनी सैन्य सेवाकै सिलसिलामा छुट्टीमा आएका थिए, उनले सगरमाथा आधार शिविरको पदयात्रा गर्ने सोचे। त्यही यात्रा नै उनको जीवनको ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्यो। हिमालको भव्यता र त्यहाँको चिसो हावाले उनलाई यसरी तान्यो कि उनले काठमाडौँ फर्किनेबित्तिकै गाइडसँग आरोहण सिक्ने इच्छा राखे। ६,११९ मिटरको लोबुचे इस्ट उनको पहिलो सफलता थियो। त्यसपछि उनले पछाडि फर्केर हेर्नु परेन। छुट्टी पाउनेबित्तिकै उनी नेपाल आउँथे र कुनै न कुनै हिमालको शिखर चुमेर मात्र फर्कन्थे।

‘प्रोजेक्ट पसिबल’: जब विश्व चकित भयो

पर्वतारोहणको इतिहासमा सन् २०१९ एउटा विशेष वर्ष रह्यो। निर्मल पुर्जाले बेलायती सेनाको आकर्षक जागिर र पेन्सन समेत त्यागेर एउटा यस्तो घोषणा गरे, जसलाई विश्वका दिग्गज पर्वतारोहीहरूले ‘पागलपन’ को संज्ञा दिएका थिए। उनले संसारका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ वटै हिमाल केवल ७ महिनाभित्र चढ्ने अठोट गरे। यसअघि यो रेकर्ड ८ वर्षको थियो।

उनले यस अभियानलाई ‘प्रोजेक्ट पसिबल’ नाम दिए। धेरैले असम्भव भने पनि उनले केवल ६ महिना ६ दिनमा सबै १४ वटा हिमाल आरोहण गरेर विश्व कीर्तिमान मात्र कायम गरेनन्, नेपाली पर्वतारोहीहरूको नाम विश्वभर स्वर्ण अक्षरले लेखाए। नेटफ्लिक्समा रिलिज भएको उनको डकुमेन्ट्री ’14 Peaks: Nothing Is Impossible’ ले उनलाई विश्वव्यापी सेलिब्रिटी बनायो। उनले सधैँ भन्ने गर्थे, “म कीर्तिमानका लागि मात्र हिमाल चढ्दिनँ, म त नेपाली शेर्पाहरूको क्षमता विश्वलाई देखाउन चाहन्छु।”

त्यसपछि पनि उनको यात्रा रोकिएन। २०२१ मा उनकै नेतृत्वमा १० नेपाली आरोहीको टोलीले हिउँदको समयमा (Winter Season) पहिलो पटक माउन्ट केटु (K2) आरोहण गरेर अर्को इतिहास रच्यो। उनले ५ दिनमै सगरमाथा, ल्होत्से र मकालु चढेर पनि आफ्नो नाममा कीर्तिमान लेखाएका थिए।

अन्तिम अभियान र अधुरो सपना

यसपटक ब्रोड पिकमा पुग्नुअघि उनले ५७ औँ पटक ८ हजार मिटरमाथिका हिमाल आरोहण गरिसकेका थिए। अघिल्लो साता मात्र उनले पाकिस्तानकै गसेरब्रम २ सफल आरोहण गरेका थिए। तथ्याङ्क अनुसार, यदि ब्रोड पिक सफल भएको भए चोयुबाहेक सबै १४ वटा हिमाल बिनाअक्सिजन दुई पटक आरोहण गर्ने उनी विश्वको पहिलो व्यक्ति हुने थिए। तर, प्रकृतिले उनको यो महत्त्वाकांक्षी सपनालाई बीचैमा अधुरो छाडिदियो।

उनले आफ्नो अन्तिम स्टाटसमा लेखेका थिए, “म कुनै पनि हिमाललाई हल्का रूपमा लिन्न। बेसक्याम्पबाट पहिलो पाइला चाल्नेबित्तिकै मेरो सम्पूर्ण समर्पण त्यही अभियानमा हुन्छ।” यो भनाइले उनको हिमालप्रतिको सम्मान र गम्भीरतालाई झल्काउँछ।

उद्धार कार्य र सांसद मिङ्ग्मा डेभिडको विवाद

निर्मल पुर्जा बेपत्ता भएपछि उनको खोजी र उद्धारका लागि उनका व्यावसायिक साझेदार एवं रास्वपा सांसद मिङ्ग्मा डेभिड शेर्पा पाकिस्तान पुगे। तर, यो संवेदनशील घडीमा उनी विवादबाट अछुतो रहन सकेनन्। उनले पाकिस्तान अवतरण गर्दा खिचेको एउटा भिडियोमा पृष्ठभूमिमा रमाइलो संगीत राखेर सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरेपछि चर्को आलोचना भयो।

सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले लेखे, “जब एक लिजेन्ड हिउँको कुहिरोमा हराइरहेका छन्, तब साथी र सांसदको रूपमा भ्लगिङ र कन्टेन्ट क्रिएसनमा ध्यान दिनु कति जायज छ?” यद्यपि कतिपयले यसलाई प्राविधिक गल्तीका रूपमा बचाउ गरे पनि यो घटनाले विपद्को समयमा सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूको संवेदनशीलतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यो प्रकरणले देखाउँछ कि निर्मल पुर्जाको निधनले सारा नेपाली कति मर्माहत भएका थिए र उनीप्रतिको जनचासो कति गहिरो थियो।

एक अपूरणीय क्षति

निर्मल पुर्जाको निधनले नेपालले केवल एक साहसिक पर्वतारोही मात्र गुमाएको छैन, बरु विश्व पर्यटन बजारमा नेपालको ब्रान्ड एम्बेसडरका रूपमा उभिएको एउटा बलियो खम्बा गुमाएको छ। उनले बेलायती महारानी एलिजाबेथ द्वितीयबाट ‘एमबीई’ (MBE) जस्तो प्रतिष्ठित सम्मान पाएका थिए। उनले सगरमाथामा स्काई डाइभ गरेर साहसिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत नयाँ आयाम थपेका थिए।

उनीसँगै आरोहण गरेका मिङ्ग्मा डेभिडका अनुसार, निर्मल पुर्जामा एउटा यस्तो दृढ क्षमता थियो कि उनले आँटेको काम जसरी पनि पूरा गर्थे। उनी संकटमा परेका आरोहीहरूको उद्धारमा पनि उत्तिकै सक्रिय हुन्थे। उनले बनाएका कीर्तिमानहरू तोड्न भविष्यका आरोहीहरूका लागि ठुलो चुनौती हुनेछ।

समग्रमा,

हिमालले कतिपयलाई नाम दिन्छ, कतिपयलाई उचाइ दिन्छ, तर बिरलै मानिसहरूलाई मात्र हिमालले आफ्नो काखमा सधैँका लागि ठाउँ दिन्छ। निर्मल पुर्जा ती भाग्यमानी र साहसी पात्र थिए, जसले हिमाललाई जित्न खोजेनन्, बरु हिमालसँगै जिउन सिके। ब्रोड पिकको त्यो हिमपहिरोले उनको भौतिक शरीरलाई हामीबाट टाढा लगे पनि उनले स्थापित गरेको “नथिङ इज इम्पोसिबल” (केही पनि असम्भव छैन) भन्ने विचार सधैँ जीवित रहनेछ।

म्याग्दीको त्यो ठिटो जसले विश्वको सर्वोच्च शिखरहरूमा नेपालको झण्डा फहरायो, आज आफैँ एउटा शिखर बनेर अस्ताएको छ। उनको अन्तिम प्रार्थना “म सकुशल फर्किन सकूँ” भन्ने शब्दले आज हरेक नेपालीको आँखा रसाएको छ। उनी सकुशल त फर्किएनन्, तर एउटा यस्तो कीर्तिमान र प्रेरणा छोडेर गए, जसले आगामी कैयौँ पुस्तालाई साहस र सङ्घर्षको बाटो देखाइरहनेछ। अलबिदा निम्स दाई! तिम्रो साहसको गाथा हिमालका हिउँका कण–कणमा सधैँ गुन्जिरहनेछ।