मधेशमा बालेनको ‘क्रेज’ कि रास्वपाको ‘अग्निपरीक्षा’? : ‘पल्टुराम’ हरूको भीड र चुनौतीको चाङ

मधेशमा बालेनको उदय र नयाँ आशा
काठमाडौँ महानगरपालिकाका पूर्वमेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) लाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार घोषणा गरिएसँगै मधेशको राजनीतिमा एउटा नयाँ र शक्तिशाली तरङ्ग पैदा भएको छ । कुनै समय आफूलाई ‘मधेशी’ भनेर चिनाउन नरुचाउने बालेनले जब आफ्नो पहिलो चुनावी सभा जनकपुरबाट सुरु गरे र स्थानीय मधेशी भाषामै सम्बोधन गरे, त्यसले मधेशका शहरी युवा र विशेषगरी वैदेशिक रोजगारीमा रहेका परिवारका सदस्यहरूमा एउटा नयाँ आशा सञ्चार गरिदियो । मधेशमा यतिबेला ‘मधेशिया छौरा प्रधानमन्त्री’ (मधेशी केटो प्रधानमन्त्री) भन्ने भाष्यले समुदायमा एउटा छुट्टै आत्मसम्मान जगाएको छ भने युवाहरूमा नयाँ जोश भरेको छ । यो क्रेज २०६४ सालको आन्दोलनका बेला उपेन्द्र यादव र २०७९ को निर्वाचनमा डा. सीके राउतप्रति देखिएको आकर्षणभन्दा पनि बढी भएको कतिपयको विश्लेषण छ । तर, बालेनको यो व्यक्तिगत लोकप्रियता र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले मधेशमा उठाएका उम्मेदवारहरूको पृष्ठभूमिबीच भने ठूलो विरोधाभास र चुनौतीका चाङहरू देखिएका छन् ।

रास्वपाको विगत र वर्तमानको मूल्यांकन
गत २०७९ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा मधेश प्रदेशमा रास्वपाको अवस्था निकै कमजोर थियो । प्रत्यक्षतर्फ कुनै सिट जित्न नसकेको यो पार्टी समानुपातिकतर्फ पनि आठौँ स्थानमा खुम्चिएको थियो । देशभरका अन्य प्रदेशहरूमा तेस्रो वा पाँचौँ स्थानमा रहँदा मधेश रास्वपाका लागि सबैभन्दा कमजोर क्षेत्र सावित भएको थियो । तर यसपटक बालेनलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनाएपछि मधेशमा रास्वपातर्फ आकर्षण बढेको दाबी गरिए पनि पार्टीले ३२ वटै निर्वाचन क्षेत्रमा उठाएका उम्मेदवारहरूको अनुहारले सुशासनको नारामाथि प्रश्न उठाएको छ । रास्वपाले मधेशका २१ वटा निर्वाचन क्षेत्रमा अन्य दल परित्याग गरेका वा चुनावैपिच्छे पार्टी फेर्ने ‘अवसरवादी’ र ‘सदाबहार’ उम्मेदवारहरूलाई टिकट दिएको छ, जसलाई स्थानीय स्तरमा ‘पल्टुराम’ को संज्ञा दिने गरिएको छ ।

‘जेनजी’ एजेन्डा र उम्मेदवार छनौटको विरोधाभास
रास्वपाले ‘जेनजी’ (Gen Z) अर्थात् नयाँ पुस्ताको आवाज उठाउने दाबी गरे पनि उम्मेदवार छनोटमा पार्टीले गरेको निर्णयले प्रश्न खडा गरेको छ । सप्तरी–३ बाट उम्मेदवार बनेका डा. अमरकान्त चौधरी पूर्वराज्यमन्त्री चन्द्रकान्त चौधरीका छोरा हुन्, जो स्वयं प्रधानपञ्चदेखि राज्यमन्त्रीसम्म बनेका पुराना अनुहार हुन् । त्यस्तै, सप्तरी–४ मा कांग्रेसबाट पटक–पटक पराजित व्यक्तिले टिकट पाएका छन् भने सप्तरी–२ मा पनि पूर्वमेयरका ज्वाइँ र भतिजाहरूलाई उम्मेदवार बनाइएको छ । अझ गम्भीर विषय त के छ भने, धनुषा–२ मा उम्मेदवार रहेका रामविनोद यादव ज्यान हत्याको आरोपमा तीन वर्ष जेल सजाय खेपेका व्यक्ति हुन् । यस्ता विवादित र नातावादमा आधारित पात्रहरूलाई उम्मेदवार बनाउनुले रास्वपाको ‘नयाँपन’ को नारामाथि ठूलो नैतिक प्रश्न खडा गरिदिएको छ ।
संगठनको अभाव र जातीय असन्तुलन
रास्वपाको उम्मेदवार छनौटमा जातीय समीकरणलाई ध्यान दिइएको देखिए पनि मधेशमा पार्टीको संगठन निकै कमजोर छ। संगठनको अभावमा बालेनको लोकप्रियता भोटमा बदल्न कठिन हुने देखिन्छ । मधेशमा चुनाव जित्न केवल ‘लहर’ पर्याप्त हुँदैन, मतदातालाई बुथसम्म पुर्‍याउन बलियो कार्यकर्ता पंक्ति चाहिन्छ । मधेशमा कांग्रेस र एमाले सांगठनिक रूपमा बलिया छन् । रास्वपासँग मधेशमा बुथ स्तरको समर्पित कार्यकर्ता पंक्ति छैन । मतदाताको समर्थन भए पनि त्यसलाई मतपेटिकासम्म सुरक्षित पुर्‍याउने र मत संरक्षण गर्ने जनशक्ति नहुँदा बालेनको ‘क्रेज’ भोटमा नबदलिने जोखिम छ ।

आन्तरिक द्वन्द्व, रवि लामिछाने र विपक्षीको रणनीति
पार्टीभित्रको आन्तरिक द्वन्द्व व्यवस्थापन पनि अर्को पेचिलो विषय बनेको छ । २०७९ को निर्वाचनमा मधेशका २५ सिटमा लडेका उम्मेदवारहरूमध्ये यसपटक मात्र एक जनालाई दोहोर्‍याइएको छ भने बाँकी २४ जनालाई पाखा लगाइएको छ । पार्टी स्थापनाकालदेखि दुःख गरेकाहरूलाई बेवास्ता गर्दा उनीहरूमा उत्साह घटेको छ भने उम्मेदवारीका लागि अनलाइन फारम र शुल्क संकलन गरिएको विषयमा पनि सामाजिक सञ्जालमा ठूलो असन्तुष्टि देखिएको छ । बालेन समूह र रास्वपाको नेतृत्वबीच समन्वयको अभावमा टिकट वितरण गरिएको भन्दै पुराना कार्यकर्ताहरूले आक्रोश व्यक्त गरिरहेका छन्, जसले चुनावी नतिजामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।

मधेशका मुद्दा र जातीय प्रतिनिधित्व
रास्वपाले मधेशका मुद्दालाई सम्बोधन गर्न नसकेको र उम्मेदवार छनौटमा जातीय प्रतिनिधित्वलाई पूर्ण रूपमा ख्याल नगरेको आरोप छ । रास्वपाको उम्मेदवार छनौटमा मधेशका विभिन्न जातजातिलाई समेट्ने प्रयास गरिए पनि मधेशी दलित समुदायको प्रतिनिधित्व शून्य छ । यस्तै, १३ प्रतिशत मुस्लिम समुदायबाट जम्मा २ जनालाई समेटिएको छ । पहाडी र मधेशी उच्च जातीय समूहलाई मात्र प्राथमिकता दिँदा दलित, मुस्लिम र मधेशी जनजातिहरूले रास्वपामा आफ्नो अपनत्व महसुस गर्न सकेका छैनन् । यसैगरी, बालेनले मधेश आन्दोलनका शहीद रमेश महतोको सालिकमा माल्यार्पण गरेर मधेशी भावना छुन खोजे पनि पहिचान, संघीयता र समावेशिताका मुद्दामा उनको मौनताले मतदातामा अझै स्पष्टता आउन सकेको छैन ।

अन्त्यमा,
मधेशमा बालेन शाहको आगमनले पुराना राजनीतिक दलहरूलाई एउटा ठूलो झट्का त दिएको छ, तर चुनावी मैदानमा देखिएका चुनौतीहरू र विवादित उम्मेदवारहरूको छनौटले रास्वपाको बाटो सहज भने देखिँदैन । ‘मधेशिया छौरा’ को नाममा जागेको आत्मसम्मानलाई भोटमा बदल्न बालेनले केवल व्यक्तिगत क्रेजमा मात्र भर परेर पुग्दैन, उनले जातीय समीकरण मिलाउने, पार्टीभित्रको असन्तुष्टि मत्थर पार्ने र विपक्षीको घेराबन्दीलाई चिर्ने ठोस रणनीति बनाउनुपर्ने हुन्छ । यदि यी सांगठनिक र रणनीतिक कमजोरीहरूलाई समयमै सुधार्न सकिएन भने, मधेशमा देखिएको बालेनको लहर केवल एउटा चुनावी स्टन्टमा मात्र सीमित हुने र फागुन २१ को परिणामले उनी र उनको दलका लागि निकै महँगो सावित हुने जोखिम देखिन्छ ।