फागुन २१ को महासङ्ग्राम : विरासत जोगाउने दाउ र नयाँ शक्तिको ‘डिभाइन’ हस्तक्षेप

काठमाडौँ । नेपाली राजनीतिको रङ्गमञ्चमा आगामी फागुन २१ गते हुने भनिएको निर्वाचन केवल एउटा नियमित प्रक्रिया मात्र रहेन, यो नेपाली समाजको बदलिँदो मनोविज्ञान र पुराना शक्तिहरूको अस्तित्व रक्षाको अन्तिम युद्ध जस्तो देखिएको छ। निर्वाचनको मिति नजिकिँदै गर्दा राजनीतिक दलका रणनीतिहरू सुकिलो कोठाबाट बाहिर निस्केर जनताको आँगन, उखुबारी र सामाजिक सञ्जालको भित्तासम्म पुगेका छन्। एकातिर दशकौँदेखि जरा गाडेर बसेका परम्परागत दलहरूको सांगठनिक विरासत छ भने अर्कोतिर वैकल्पिक राजनीतिको नाममा उदाएका नयाँ पात्रहरूको पपुलिस्ट ९लोकप्रियतावादी० उभार। यी दुई धारबीचको टकरावले यस पटकको निर्वाचनलाई रोचक र अविस्मरणीय बनाएको छ।
ठूलो ‘इपिसेन्टर’ झापा क्षेत्र नम्बर ५
यो निर्वाचनको सबैभन्दा ठूलो ‘इपिसेन्टर’ वा केन्द्रविन्दु अहिले झापा क्षेत्र नम्बर ५ बनेको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकामा स्वतन्त्र रूपमा विजय हासिल गरेर देशभर एउटा आशाको सञ्चार गराएका बालेन शाह अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी ९रास्वपा० को लौरो बोकेर नेकपा एमालेका अध्यक्ष तथा पूर्व प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको ‘लालकिल्ला’ मा पुगेका छन्। चार पटक प्रधानमन्त्री भइसकेका र नेपाली राजनीतिमा उखानटुक्का र रणनीतिक चातुर्यताका लागि प्रख्यात ओलीलाई उनकै गढमा चुनौती दिनु बालेनका लागि जति साहसिक कदम हो, त्यति नै चुनौतीपूर्ण पनि। बालेनको यो उपस्थितिले झापाको चुनावी तापक्रम मात्र बढाएको छैन, बरु परम्परागत शक्तिकेन्द्रहरूलाई हल्लाईदिएको छ।
यद्यपि, बालेनको यो यात्रा विवादरहित भने छैन। चुनावी अभियानका लागि उनले प्रयोग गरिरहेको बागमती प्रदेश ०१–०३३ च४३४३ नम्बरको ‘ल्याण्ड रोभर डिफेन्डर’ गाडी अहिले बहसको मुख्य विषय बनेको छ। करिब साढे ४ करोड मूल्य पर्ने यो विलासी गाडी त्रिमूर्ति इण्डिष्ट्रिज प्रालिको नाममा दर्ता हुनु र एउटा व्यावसायिक घरानाले उनलाई चढ्न दिनुले बालेनको ‘भुइँमान्छे’ को छविमाथि प्रश्न उठाएको छ। चप्पल लगाएर राजनीति गर्नेहरूलाई रुचाउने नेपाली मतदाताले साढे ४ करोडको गाडी चढेर ‘एक्सन’ मा उत्रिएका बालेनलाई कसरी स्वीकार गर्छन्, त्यो हेर्न बाँकी छ। तर, बालेनको उपस्थिति र उनले सिर्जना गरेको तरङ्गले ओलीको लालकिल्लामा यस पटकको भिडन्त ‘न भूतो न भविष्यति’ हुने संकेत गरेको छ।
नेकपा एमालेको सम्पूर्ण सांगठनिक शक्ति मैदानमा
यही निर्वाचनको रापका बीच नेकपा एमालेले आफ्नो सम्पूर्ण सांगठनिक शक्तिलाई मैदानमा उतारेको छ। अध्यक्ष ओलीले आफ्ना ६ लाख ६३ हजार पार्टी सदस्यहरूलाई पठाएको व्यक्तिगत हस्ताक्षरसहितको पत्रले एमालेको जितप्रतिको भोकोपनलाई उजागर गर्छ। एमालेका लागि यो चुनाव केवल सिट सङ्ख्या थप्ने माध्यम मात्र होइन, बरु आफ्नो खस्कँदो विरासतलाई पुनः प्राप्त गर्ने अन्तिम अस्त्र हो। “देश निर्माणका लागि बहुमत आवश्यक छ” भन्ने ओलीको आह्वानले कार्यकर्तामा ऊर्जा त थपेको छ, तर आम मतदाताले एमालेको यो दाबीलाई कत्तिको विश्वास गर्छन्, त्यो निर्वाचनको परिणामले नै देखाउनेछ। प्रचार विभागले भनेझैँ, यो अपिल केवल कार्यकर्ताका लागि मात्र नभई आम नागरिकका लागि पनि एउटा मनोवैज्ञानिक दबाब हो।
कांग्रेसभित्रका प्रभावशाली नेता डा। शेखर कोइराला नयाँ पुस्ताको मनोविज्ञानलाई समात्ने प्रयासमा
अर्कोतर्फ, नेपाली कांग्रेसभित्रका प्रभावशाली नेता डा। शेखर कोइरालाले नयाँ पुस्ताको मनोविज्ञानलाई समात्ने प्रयास गरेका छन्। ‘क्लीन पोलिटिक्स’ को नारा बोकेका कोइरालाले युवाहरूको प्रतिनिधित्वका लागि अघि सारेको २०–३०–४० प्रतिशतको फर्मुला ९स्थानीयमा ४०, प्रदेशमा ३० र केन्द्रमा २० प्रतिशत युवा० ले कांग्रेसको पुरानो अनुहारलाई नयाँ जलप लगाउने कोसिस गरेको छ। युवाहरूलाई देशमै रोक्न र सुशासनको प्रत्याभूति दिन उनले गरेको यो वकालतले खासगरी निराश युवा पंक्तिलाई कत्तिको आकर्षित गर्छ, त्यो निर्वाचनको एउटा महत्त्वपूर्ण पाटो हुनेछ। उनले चौधौँ महाधिवेशनदेखि नै युवालाई नेतृत्वमा पुर्‍याउन खेलेको भूमिकालाई अहिले चुनावी एजेन्डा बनाएका छन्।
महावीर पुन मैदानमा
यस पटकको निर्वाचनको अर्को विद्रोही र बौद्धिक पात्र हुन्– महावीर पुन। वैज्ञानिक आविष्कार र नवप्रवर्तनका लागि राज्यको ढोका घच्घच्याउँदा पनि सुनुवाइ नभएपछि उनी राजनीतिमा होमिएका छन्। एउटा छुट्टै मन्त्रालय र आवश्यक नियमावलीका लागि मुख्यसचिव र कर्मचारीतन्त्रले अलमल्याएपछि ‘रिस उठेर म्याग्दीतिर दगुर्दै’ उम्मेदवारी दिनुले वर्तमान राज्य संयन्त्रको असफलतालाई प्रस्ट पार्छ। पुनको उम्मेदवारीले एउटा कुरा प्रस्ट पारेको छ– अबको पुस्ताले केवल भाषण मात्र होइन, ठोस नीति र वैज्ञानिक मार्गचित्र खोजिरहेको छ। पुन जस्ता पात्रको उदयले राजनीतिमा बौद्धिकता र प्राविधिक ज्ञानको आवश्यकतालाई थप उजागर गरेको छ।
ऋषि धमलाको चमकधमक
पत्रकारिताको चमकधमक छोडेर रौतहट–४ बाट चुनावी मैदानमा उत्रिएका ऋषि धमलाको शैली भने अझै बढी ‘नाटकीय’ र ‘मनोरञ्जनात्मक’ देखिएको छ। ‘नाम होस् या बदनाम, तर गुमनाम नहोस्’ भन्ने सिद्धान्त बोकेका धमला उखुबारीमा उखु बोक्ने, जेरी बनाउने र बिरामीको अगाडि रोएर ‘एक्सन’ गरिरहेका छन्। उनी आफूलाई ‘सर्कसको जोकर’ भन्नेहरूलाई वास्ता नगरी आफ्नै लयमा अगाडि बढेका छन्। उनको यो शैलीले मधेसको देहातमा कस्तो प्रभाव पार्लारु के मतदाताले उनीको यो नाटकीयतालाई विश्वास गरेर मत देलान् वा यो केवल सामाजिक सञ्जालको एउटा ‘भाइरल भिडियो’ मा मात्र सीमित होलारु धमलाको उम्मेदवारीले निर्वाचनमा पपुलिजम र गम्भीरताबीचको मसिनो रेखालाई चुनौती दिएको छ।

फागुन २१ को निर्वाचन बहुआयामिक छ। झापाको हेभीवेट भिडन्तदेखि रौतहटको उखुबारीसम्म, म्याग्दीको बौद्धिक विद्रोहदेखि एमालेको संगठनात्मक पत्रसम्म– नेपाली राजनीति यतिबेला एउटा ठूलो संक्रमणबाट गुज्रिरहेको छ। मतदाताका अगाडि अब स्पष्ट दुई वटा बाटा छन्स् एउटा, परीक्षण भइसकेका पुराना दलहरूको अनुभव र संगठन, र अर्को, नयाँ पात्रहरूको जोस र कहिलेकाहीँ विवादास्पद लाग्ने ‘एक्सन’।
तर, यो निर्वाचनले केही गम्भीर प्रश्नहरू पनि छोडेको छ। के साढे ४ करोडको गाडी चढेर सुशासनको कुरा गर्नु न्यायोचित हुन्छरु के उखुबारीमा फोटो खिचाउँदैमा जनताको दुस्ख मेटिन्छरु वा, के केवल ६ लाख कार्यकर्तालाई पत्र लेख्दैमा बहुमत सुनिश्चित हुन्छरु मतदाताले अब यी सबै पात्रहरूको कथनी र करणीलाई सूक्ष्म रूपमा केलाउनुपर्ने बेला आएको छ। फागुन २१ ले केवल एउटा नयाँ संसद् मात्र बनाउने छैन, यसले नेपालको राजनीति अब कुन बाटोमा हिँड्छ भन्ने एउटा दीर्घकालीन भाष्य पनि कोर्नेछ। चाहे ती पुराना हस्ती हुन् वा नयाँ जोसिला युवा, अन्ततः जनताले खोजेको विकास, सुशासन र स्थिरताको सपना कसले पूरा गर्छ, त्यसैको आधारमा यो महासङ्ग्रामको फैसला हुनेछ।
अन्त्यमा,
फागुन २१ को यो निर्वाचन केवल एउटा राजनीतिक औपचारिकता मात्र होइन, यो नेपाली लोकतन्त्रको परिपक्वता र मतदाताको चेतनाको कडा परीक्षा पनि हो। एकातिर दशकौँदेखि परीक्षण भएका तर डगमगाउँदै गरेका पुराना दलहरूको ुविरासतु छ भने, अर्कोतिर सामाजिक सञ्जालको ताली र पपुलिज्मको जगमा उभिएका ुनयाँ शक्तिुहरूको महत्त्वाकांक्षा। झापाको कडा प्रतिष्पर्धा, विलासी गाडीको विवाद, उखुबारीको नाटकीय ुएक्सनु, र सुशासनका लागि गरिएको विद्रोहले के प्रष्ट पार्छ भने—नेपाली राजनीति अब एउटा ठूलो वैचारिक र चारित्रिक मन्थनबाट गुज्रिरहेको छ।
अबको मुख्य प्रश्न यो होइन कि कसले चुनाव जित्छ, बरु प्रश्न यो हो कि चुनाव जितेर आउने पात्रले मुलुकको मुहार फेर्ने कुन चाहिँ ुमास्टर प्लानु बोकेको छरु उखुबारीमा तस्बिर खिचाउँदैमा किसानको समस्या हल हुँदैन, न त करोडौँको गाडीमा चढेर ुभुइँमान्छेुको वास्तविक प्रतिनिधित्व नै सम्भव हुन्छ। त्यस्तै, केवल सांगठनिक पत्र र पुरानो विरासतको दुहाइ दिएर मात्र नयाँ पुस्ताको बढ्दो आक्रोशलाई थाम्न सकिने अवस्था पनि छैन।
त्यसैले, फागुन २१ को मतपत्रमा छाप लगाउँदै गर्दा मतदाताले उम्मेदवारको ुग्लामरु र ुप्रभावु भन्दा माथि उठेर उनीहरूको ुएजेन्डाु र ुइमानदारीुलाई तौलनु पर्नेछ। यो निर्वाचनले दिने परिणामले नै आगामी दशकको नेपालको राजनीतिक दिशा तय गर्नेछ। के हामी केवल अनुहार बदल्न चाहन्छौँ कि प्रवृत्तिरु के हामीलाई भाषणको ुएक्सनु चाहिएको हो कि परिणामको ुडेलिभरीुरु यी प्रश्नहरूको सही उत्तर नै फागुन २१ पछिको नयाँ र समृद्ध नेपालको प्रस्थानविन्दु बन्नेछ।