कहिले सुध्रिन्छ विश्वविद्यालय ?

शैक्षिक अपराधको पराकाष्ठा र प्रणालीमाथिको निर्मम प्रहार

त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) को साख अहिले इतिहासकै कमजोर मोडमा आइपुगेको छ । हालै मात्र व्यवस्थापन संकायको मास्टर्स अफ बिजनेस स्टडिज (एमबीएस) प्रथम सेमेस्टरको प्रश्नपत्र परीक्षा सुरु भएको केही मिनेटमै ह्वाट्सएपमार्फत सार्वजनिक हुनुले त्रिविको परीक्षा प्रणालीलाई केवल एउटा औपचारिक कार्यमा खुम्च्याइदिएको छ । यसलाई विज्ञहरूले केवल प्राविधिक त्रुटि मात्र नभई ‘शैक्षिक अपराध’ को संज्ञा दिएका छन् । जब देशको सबैभन्दा ठूलो प्राज्ञिक संस्थाको प्रश्नपत्र बजारमा तरकारी जस्तै बिक्री हुन थाल्छ वा ह्वाट्सएप ग्रुपहरूमा छताछुल्ल हुन्छ, तब त्यहाँबाट उत्पादित जनशक्तिको गुणस्तर र डिग्रीमाथि विश्वव्यापी प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो ।

ह्वाट्सएप ग्रुप ‘सेक्सन सी’ र प्रविधिको खतरनाक दुरुपयोग

एमबीएसको प्रश्नपत्र लिक भएको घटनाको नालीबेली हेर्ने हो भने यसले आधुनिक प्रविधिको भयावह दुरुपयोगलाई उजागर गर्छ । ‘एमबीएस फर्स्ट सेम, सेक्सन सी’ नामको ह्वाट्सएप ग्रुप, जसमा १०२३ जना सदस्य थिए, त्यहाँ दिउँसो १२:०५ बजे ‘सुलभ सर’ भनिने व्यक्तिले प्रश्नपत्रको पीडीएफ फाइल पठाएका थिए । ग्रुपको उद्देश्य ‘एकअर्कालाई सहयोग गर्ने’ भनिए पनि त्यहाँ अवैध रूपमा प्रश्नपत्र बाँड्ने र उत्तरहरू आदानप्रदान गर्ने काम भइरहेको देखियो । विद्यार्थीहरूले ग्रुपमै ‘इकोनोमिक्सको पनि यसै गरी हाल्दिनु होला’ भनी आग्रह गर्नुले यो एक पटकको संयोग नभई एउटा सङ्गठित जालो रहेको पुष्टि गर्छ ।

‘सुलभ सर’ को गिरफ्तारी र छानबिनको औपचारिकता

प्रश्नपत्र लिक प्रकरणमा संलग्न भएको आरोपमा नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) ले सुलभ सर भनिने व्यक्तिसहित दुई जनालाई नियन्त्रणमा लिएको छ । त्रिविले पनि प्रा.डा. अच्युत ज्ञवालीको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरेको छ । तर, त्रिविको इतिहासमा यस्ता समितिहरू बन्ने र प्रतिवेदनहरू दराजमा थन्किने परम्परा नयाँ होइन । शिक्षा मन्त्री सस्मित पोखरेलले दोषीलाई कारबाही गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि, जबसम्म प्रश्नपत्रको मुहान र परीक्षा केन्द्रको मिलेमतोलाई जरैदेखि उखेलिँदैन, तबसम्म यस्ता गिरफ्तारीले मात्र दीर्घकालीन समाधान दिने देखिँदैन ।

परीक्षा केन्द्र: लिक हुने प्रमुख अखडा र कमजोर निगरानी

परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय (पनिका) बल्खुले प्रश्नपत्रको छपाइ र ढुवानीमा सुरक्षा अपनाएको दाबी गरे पनि असली समस्या परीक्षा केन्द्रहरूमा देखिएको छ । पनिका प्रवक्ता कविराज पौडेलका अनुसार, केन्द्रका केन्द्राध्यक्ष वा निरीक्षकको मिलेमतो बिना प्रश्नपत्रको फोटो खिचेर बाहिर पठाउन असम्भव प्रायः हुन्छ । परीक्षा हलभित्रै मोबाइल पुग्नु, फोटो खिच्नु र एआई (AI) को प्रयोग गरी उत्तर तयार पारेर पुनः परीक्षार्थीसम्म पुर्‍याउनुले परीक्षा केन्द्रको सुरक्षा र शिक्षकहरूको नैतिकतामाथि ठूलो प्रश्नचिन्ह खडा गरिदिएको छ ।

कपी-पेस्टको महारोग: नयाँ प्रश्न बनाउनै अल्छी प्राध्यापक

त्रिविमा अहिले प्रश्नपत्र दोहोरिने अर्को ठूलो समस्या देखिएको छ, जसलाई ‘पुरानो रोग’ वा ‘नयाँ महामारी’ को रूपमा हेरिएको छ । अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, र शिक्षाशास्त्र संकायका स्नातकोत्तर तहका परीक्षाहरूमा अघिल्लो वर्षकै प्रश्नपत्र हुबहु दोहोरिएको पाइएको छ । राजनीतिशास्त्रको पहिलो सेमेस्टरमा त सन् २०२१ र २०२२ को प्रश्नपत्र एउटै थियो, केवल क्रम मात्र तलमाथि गरिएको थियो । यो विज्ञहरूको चरम लापरबाही र बौद्धिक दरिद्रताको पराकाष्ठा हो, जहाँ उनीहरू नयाँ प्रश्नपत्र तयार गर्न समेत जाँगर चलाउँदैनन् ।

ज्वाइँको कापी ससुराले जाँच्ने: नैतिकताको चरम पतन

त्रिविभित्रको बेथिति प्रश्नपत्रमा मात्र सीमित छैन, यो त नातावादको कुरुप जालोमा फसेको छ । सतर्कता केन्द्रको अनुसन्धानले देखाएको एउटा घटनामा प्राध्यापक राम विश्वास साहले उपप्राध्यापक पदको परीक्षामा आफ्नै छोरी–ज्वाइँ अमरनाथ साहका लागि प्रश्नपत्र तयार गरेको र पछि ज्वाइँकै उत्तरपुस्तिका आफैँले जाँचेर उत्तीर्ण गराएको खुलासा भयो । यति मात्र होइन, विचौलियामार्फत १० लाख रुपैयाँसम्मको बार्गेनिङ गरेर पैसा दिनेलाई पास गराउने र नदिनेलाई फेल गराउने खेल त्रिवि सेवा आयोगभित्रै हुने गरेको तथ्यले सिंगो शैक्षिक जगतलाई लज्जित तुल्याएको छ ।

विज्ञानका प्रश्नमा त्रुटि: विद्यार्थीको भविष्यमाथि खेलबाड

त्रिविको लापरबाही कतिसम्म छ भन्ने कुरा बीएस्सी प्रथम वर्षको परीक्षाबाट प्रष्ट हुन्छ, जहाँ ७५ पूर्णाङ्कको परीक्षामा १९ नम्बरका प्रश्नहरू नै गलत थिए । हिसाब नै नमिल्ने र गलत प्रश्न सोधिएपछि विद्यार्थीहरू अन्योलमा परे, तर परीक्षा गार्डले ‘जस्तो छ त्यस्तै गर’ भन्दै हप्काए । पछि परीक्षा नियन्त्रकले यसलाई ‘सामान्य मानवीय त्रुटि’ भन्दै पन्छिन खोजे । तर, एक-एक अंकका लागि रातदिन मिहिनेत गर्ने विद्यार्थीका लागि यस्तो ‘सामान्य त्रुटि’ ले उनीहरूको सम्पूर्ण करियर नै जोखिममा पारिदिन्छ ।

राजनीतिक संरक्षण: दोषी उम्किने बलियो आधार

त्रिविका हरेक विभाग र संकायमा हुने लापरबाहीको पछाडि राजनीतिक संरक्षण एउटा प्रमुख पर्खाल बनेको छ । अर्थशास्त्र विभागका तत्कालीन प्रमुख प्रा.डा. शिवराज अधिकारीले पढाउने विषयमा बारम्बार प्रश्नपत्र दोहोरिए पनि उनलाई कारबाही हुनुको साटो ‘बेस्ट टिचर’ अवार्ड दिइनु र पछि राष्ट्रिय योजना आयोगको सदस्यमा मनोनीत गरिनुले त्रिविमा पहुँच हुनेहरूका लागि कानुन लाग्दैन भन्ने सन्देश दिएको छ । जबसम्म राजनीतिक आस्थाका आधारमा पदाधिकारी नियुक्त हुन्छन्, तबसम्म सुधारको अपेक्षा गर्नु बालुवा निचोरेर तेल निकाल्नु जस्तै हो ।

प्रश्नपत्र निर्माणको ‘गोप्य’ तर खोक्रो प्रक्रिया

कागजी रूपमा त्रिविको प्रश्नपत्र निर्माण प्रक्रिया निकै सुरक्षित देखिन्छ । विज्ञहरूको रोस्टर बनाउने, अति गोप्य शाखामा बोलाउने, मोबाइल निषेध गर्ने र सिलबन्दी गर्ने भनिए पनि व्यवहारमा यो निकै फितलो छ । विषय समितिका अध्यक्ष र अनुभवी सदस्यले गर्ने ‘स्क्रुटिनी’ (सूक्ष्म परीक्षण) समेत औपचारिकतामा मात्र सीमित छ । यदि स्क्रुटिनी प्रभावकारी हुन्थ्यो भने अघिल्लो वर्षका प्रश्न हुबहु दोहोरिने वा गलत प्रश्न छापिने सम्भावना नै रहँदैनथ्यो । यो प्रक्रियामा कतै न कतै गम्भीर ‘लुपहोल’ छ, जसको फाइदा गलत तत्वले उठाइरहेका छन् ।

मिहिनेती विद्यार्थीमाथि अन्याय र प्रणालीप्रतिको अविश्वास

त्रिविको यो बेथितिले सबैभन्दा बढी मार मिहिनेती र इमानदार विद्यार्थीलाई पारेको छ । दिनरात पढेर परीक्षा दिने विद्यार्थी र ह्वाट्सएपमा प्रश्नपत्र पाएर एआईमार्फत उत्तर लेख्ने विद्यार्थीबीचको विभेदले शैक्षिक प्रणालीलाई दूषित बनाएको छ । विद्यार्थी लता माश्केको गुनासो जस्तै, बारम्बारका यस्ता घटनाले त्रिविको प्रमाणपत्रको विश्वसनीयता र गुणस्तरमाथि शंका उत्पन्न गराएको छ । यसले गर्दा योग्य विद्यार्थीहरू विदेश पलायन हुने र देशमा केवल ‘सेटिङ’ का भरमा डिग्री लिनेहरूको वर्चस्व हुने खतरा बढेको छ ।

सुधारका लागि अबको बाटो: मेटल-फ्री जोन र डिजिटल कडाइ

अब त्रिविले परम्परागत सुरक्षा व्यवस्थालाई विस्थापित गरी आधुनिक प्रविधि अपनाउनु अनिवार्य छ । परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयका प्रवक्ताले सुझाव दिए झैँ, परीक्षा केन्द्रहरूलाई ‘मेटल-फ्री जोन’ बनाउनुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा जस्तै कडा जाँच गरेर मात्र परीक्षार्थी, निरीक्षक र केन्द्राध्यक्षलाई प्रवेश गराउनुपर्छ । कसैले मोबाइल वा डिजिटल उपकरण लगेको पाइएमा उसलाई तत्काल बर्खास्त गर्ने वा परीक्षा रद्द गर्ने कडा कानुनी प्रावधान ल्याउनुपर्छ ।

प्रश्नपत्र बैंक (Question Bank) र सफ्टवेयरको आवश्यकता

प्रश्नपत्र दोहोरिने र गलत हुने समस्या समाधान गर्न त्रिविले तत्काल ‘प्रश्नपत्र बैंक’ निर्माण गर्नुपर्छ । हरेक विषयका हजारौँ प्रश्नहरू सफ्टवेयरमा संकलन गर्ने र परीक्षाको केही समयअघि मात्र कम्प्युटर प्रणालीबाट स्वतः प्रश्नपत्र तयार हुने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । यसले गर्दा कुनै खास प्राध्यापकको मनपरी चल्दैन र प्रश्नपत्रको गोपनीयता पनि सुरक्षित रहन्छ । मान्छेको हस्तक्षेप जति कम हुन्छ, त्रुटि र चलखेल हुने सम्भावना पनि त्यति नै कम हुन्छ ।

समग्रमा,

त्रिविको पुनर्जीवन कि अवसान?

त्रिभुवन विश्वविद्यालय अहिले आफ्नो साख जोगाउने अन्तिम लडाइँमा छ । प्रश्नपत्र लिक हुनु, ज्वाइँ-ससुराको सेटिङ चल्नु, र कपी-पेस्ट प्रश्न सोधिनु केवल साना घटना होइनन्, यी त एउटा ठूलो प्रणाली ढल्न लागेका संकेतहरू हुन् । शिक्षा मन्त्रालय र त्रिवि नेतृत्वले अहिले नै कठोर निर्णय लिएर अपराधीहरूलाई कानुनी कठघरामा नउभ्याउने हो भने, यो संस्थाको अस्तित्व केवल इतिहासमा मात्र सीमित हुनेछ । इमानदार विद्यार्थीको पसिनाको मूल्य बुझ्न र देशको उच्च शिक्षालाई बचाउन अब भाषण होइन, निर्मम शल्यक्रियाको आवश्यकता छ । त्रिवि सुधार्नु भनेको नेपालको भविष्य सुधार्नु हो, त्यसैले यसमा अब कुनै पनि बाहानामा ढिलासुस्ती स्वीकार्य छैन ।