जय नेपाल पार्टी को उदय र आयोगमा रोकिएको दर्ता

नयाँ शक्ति घोषणाको उत्साह र अचानक लागेको ‘ब्रेक’

नेपाली राजनीतिमा अहिले एउटा नयाँ र शक्तिशाली तरंग पैदा भएको छ— ‘जय नेपाल पार्टी’ को घोषणा। राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) का प्रभावशाली नेता एवं पूर्वमहामन्त्री डा. धवलशमशेर राणा र सडक आन्दोलनबाट चर्चित बनेका अभियन्ता दुर्गा प्रसाईंले हात मिलाउँदा धेरैले यसलाई ‘मुलुकको नयाँ वैकल्पिक शक्ति’ का रूपमा हेरेका थिए। तर, घोषणाको केही दिनमै यो उत्साहमा एउटा ठूलो ‘ब्रेक’ लागेको छ। साउन २८ गते तामझामका साथ निर्वाचन आयोगमा दल दर्ता गर्न जाने भनिएको पूर्व-निर्धारित कार्यतालिका अचानक पर सारिएको छ। ‘सर्वोच्च नेता’ दुर्गा प्रसाईंले तयारी नपुगेको भन्दै सामाजिक सञ्जालबाट जानकारी गराएपछि यसको भित्री कारणबारे अनेकौँ अड्कलबाजीहरू सुरु भएका छन्।

डा. धवलशमशेर राणा: नेपालगञ्जको सफल मेयरदेखि विद्रोही नेतासम्मको यात्रा

यस नयाँ पार्टीका प्रस्तावित सभापति डा. धवलशमशेर राणाको राजनीतिक पृष्ठभूमि निकै परिपक्व र बौद्धिक मानिन्छ। राप्रपाबाट राजनीति सुरु गरेका राणा केही समय नेकपा (एमाले) मा समेत प्रवेश गरेका थिए, जहाँबाट उनले २०५४ सालमा नेपालगञ्जको मेयर जितेका थिए। पछि पुनः राप्रपामै फर्किएर उनले २०७४ को निर्वाचनमा फेरि नेपालगञ्जको उपमहानगरपालिकाको बागडोर सम्हाले। राजावादी र हिन्दु राष्ट्रको एजेन्डामा प्रष्ट राणा राप्रपाभित्र कति शक्तिशाली थिए भने, २०७८ को महाधिवेशनमा उनकै समर्थनमा राजेन्द्र लिङ्देनले कमल थापालाई पराजित गरेका थिए। तर, पछि लिङ्देनसँग कार्यशैलीमा मतभेद भएपछि र संगठन विभाग प्रमुखबाट हटाइएपछि उनले २०८३ जेठमा राप्रपालाई ‘भत्किन लागेको घर’ भन्दै राजीनामा दिए। उनको यो लामो संसदीय र शासकीय अनुभव नै जय नेपाल पार्टीको मुख्य मेरुदण्ड मानिएको छ।

दुर्गा प्रसाईं: ‘मार्सी चामल’ देखि ‘नागरिक बचाऊ’ सम्मको आक्रामक यात्रा

पार्टीका ‘सर्वोच्च नेता’ दुर्गा प्रसाईंको यात्रा भने डा. राणाको भन्दा बिल्कुलै भिन्न र विवादास्पद तर चर्चित छ। झापाका मेडिकल व्यवसायी प्रसाईं कुनै समय माओवादी र एमालेका शीर्ष नेताहरू प्रचण्ड र केपी ओलीलाई आफ्नो निवासमा ‘मार्सी चामलको भात’ खुवाएर चर्चामा आएका थिए। एमालेको केन्द्रीय सदस्यसमेत बनेका प्रसाईं पछि बैंकको ब्याजदर र व्यवस्था विरुद्ध विद्रोह गर्दै सडकमा ओर्लिए। उनले ‘नागरिक बचाऊ महाअभियान’ मार्फत गणतन्त्र, संघीयता र बैंक/वित्तीय संस्था विरुद्ध आक्रामक आन्दोलनको नेतृत्व गरे। सडकमा ‘फायरब्रान्ड’ राजावादी नेताका रूपमा उदाएका प्रसाईंले अन्ततः सडकको दबाबलाई संस्थागत राजनीतिमा बदल्न धवलशमशेरसँग सहकार्य गर्ने निर्णय लिए। उनको यो आक्रामक जनमत र राणाको संयमित राजनीतिबीचको तालमेल नै यो पार्टीको विशेषता हो।

निर्वाचन आयोग जान रोकिनुको भित्री रहस्य: ‘शक्ति बाँडफाँट’ को पेचिलो गाँठो

बाहिर तयारी नपुगेको भनिए पनि निर्वाचन आयोगमा दर्ता रोकिनुको मुख्य कारण भने ‘शक्ति बाँडफाँट’ नै हो। विशेषगरी निर्वाचनका बेला उम्मेदवारको ‘टिकट’ मा कसले हस्ताक्षर गर्ने भन्ने विषयमा दुई नेताबीच कुरा मिलेको छैन। कानुनतः पार्टीको सभापति वा अध्यक्षले टिकटमा हस्ताक्षर गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन पद धवलशमशेरसँग छ। तर, दुर्गा प्रसाईंले आफू ‘सर्वोच्च नेता’ भएकाले निर्णायक अधिकार र हस्ताक्षरको शक्ति आफ्नो हातमा पनि हुनुपर्ने अडान राखेका छन्। टिकट वितरणको अधिकार जसको हातमा हुन्छ, पार्टीमा उसैको हालीमुहाली चल्ने भएकाले यो विवादले अहिले ‘सिग्नेचर वार’ को रूप लिएको छ। यही विवाद सुल्झाउन नसक्दा २८ गतेको साइत टर्न पुगेको हो।

विधान मस्यौदा समितिको स्पष्टीकरण र ‘हस्ताक्षर’ को मध्यमार्गी बाटो

विवाद चुलिएपछि विधान मस्यौदा समितिका संयोजक माधव कल्पितले यसलाई मत्थर पार्ने प्रयास गरिरहेका छन्। कल्पितले अनलाइनखबरसँग कुरा गर्दै टिकटमा हस्ताक्षर गर्ने विषय ‘प्राविधिक कुरा’ मात्र भएको र यसमा सहमति जुट्ने दाबी गरेका छन्। उनले भनेका छन्, “सभापति र सर्वोच्च नेता दुवैले टिकटमा हस्ताक्षर गर्नुहुन्छ, यो ठूलो कुरा होइन।” तर, एउटै पार्टीको दुई जनाको हस्ताक्षरलाई निर्वाचन आयोगले कसरी लिन्छ र कानुनी जटिलता के हुन्छ भन्नेमा अझै अन्योल छ। यही कानुनी र प्राविधिक गाँठो फुकाउन अहिले विधानमा थप परिमार्जन गर्ने तयारी भइरहेको बुझिएको छ।

‘ज्योतिष र साइत’ को खेल: किन भएन साउन २८ मा दर्ता?

नेपाली राजनीतिमा आधुनिकताका कुरा जति नै गरिए पनि महत्वपूर्ण निर्णयमा ‘साइत’ हेर्ने चलन अझै कायमै छ। जय नेपाल पार्टीको दर्ता रोकिनुमा एउटा रोचक कारण ‘साइत’ नमिलेको कुरा पनि आएको छ। संयोजक कल्पितका अनुसार, ज्योतिषीय हिसाबले साउन २८ गते दल दर्ताका लागि उपयुक्त दिन देखिएन। नयाँ पार्टीको जन्म नै अशुभ बेलामा नहोस् भन्ने चाहनाले पनि केही दिन पर्खने निर्णय गरिएको नेताहरूको तर्क छ। अहिले उनीहरू भदौको पहिलो साता कुनै ‘शुभ साइत’ जुराएर आयोग जाने तयारीमा छन्। यसले यो पार्टीमा परम्परावादी र धार्मिक सोचको बलियो प्रभाव रहने संकेत गर्दछ।

केन्द्रीय सदस्यहरूको अभाव र ‘शक्ति प्रदर्शन’ को रणनीति

दल दर्ताका लागि निर्वाचन आयोग जाँदा केन्द्रीय सदस्यहरूको भौतिक उपस्थिति र हस्ताक्षर अनिवार्य जस्तै हुन्छ। जय नेपाल पार्टीमा रहने भनिएका प्रस्तावित १०१ जना केन्द्रीय सदस्यमध्ये धेरैजना अहिले काठमाडौँ बाहिर छन्। उनीहरूलाई काठमाडौँ बोलाउन र सबैको उपस्थितिमा ठूलो जुलुससहित आयोग जाने उनीहरूको योजना छ। कल्पितका अनुसार, “५-७ सय मान्छे लिएर शक्ति प्रदर्शन गर्दै आयोग जाने योजना छ, जसका लागि साथीहरू आउन समय लाग्छ।” रित्तो हात आयोग जानुभन्दा एउटा माहोल बनाएर जाँदा त्यसले राजनीतिक रूपमा ठूलो सन्देश दिने उनीहरूको बुझाइ छ।

३१९ सदस्यीय ‘जम्बो’ कमिटी र ४०-४०-२० को भागबन्डा गणित

जय नेपाल पार्टीले आफ्नो संगठनात्मक संरचनालाई निकै भद्दा तर ‘समावेशी’ बनाउन खोजेको छ। विधान मस्यौदा समितिले ३१९ जना केन्द्रीय सदस्य हुने व्यवस्था गरेको छ, जसमा सुरुमा १०१ जनाको सूची आयोगमा बुझाइनेछ। पदाधिकारीको संख्या ३१ पुर्‍याइएको छ, जसमा ८ जना उपसभापति र ३ जना महामन्त्री रहनेछन्। सबैभन्दा रोचक कुरा त भागबन्डाको गणित छ— सभापति राणा पक्षबाट ४० प्रतिशत, सर्वोच्च नेता प्रसाईं पक्षबाट ४० प्रतिशत र अन्य स्वतन्त्र वा साना पक्षबाट आउनेहरूका लागि २० प्रतिशत सिट छुट्याइएको छ। यो ‘व्यापारिक पार्टनरसिप’ जस्तो देखिने भागबन्डाले भविष्यमा गुटबन्दी बढाउने जोखिम भने उत्तिकै छ।

‘जय नेपाल’ नामको मनोवैज्ञानिक प्रभाव र राजनीतिक निशाना

पार्टीको नाम ‘जय नेपाल’ राख्नुका पछाडि एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक रणनीति लुकेको छ। ‘जय नेपाल’ नेपाली कांग्रेसको ऐतिहासिक अभिवादन र नारा हो। तर, राणा र प्रसाईंले यसलाई आफ्नो पार्टीको नाम बनाएर कांग्रेसको पुरानो विरासतसँग जोडिएका असन्तुष्ट मतदाताहरूलाई तान्न खोजेका छन्। साथै, यो नामले राष्ट्रियताको एउटा बलियो भावना पनि बोकेको छ। नाममा रहेको ‘नेपाल’ र एजेन्डामा रहेको ‘हिन्दु राष्ट्र र राजसंस्था’ ले गर्दा यो पार्टीले मूलतः दक्षिणपन्थी र राष्ट्रवादी मतलाई आफ्नो पकडमा राख्न खोजेको प्रष्ट देखिन्छ।

दुई विपरित स्वभावका नेताहरूको सहकार्य: अवसर कि चुनौती?

डा. धवलशमशेर राणाको राजनीति ‘शालीन र संसदीय’ छ भने दुर्गा प्रसाईंको राजनीति ‘विद्रोही र आक्रामक’ छ। यी दुई फरक स्वभावका नेताहरूबीचको सहकार्यले एकातिर ठूलो जनमतलाई आकर्षित गर्न सक्छ भने अर्कोतिर सानो खटपटले पनि पार्टी फुट्ने खतरा रहन्छ। धवलशमशेरको कुटनीतिले पार्टीलाई संस्थागत बनाउन मद्दत गर्नेछ भने प्रसाईंको ‘मास अपील’ ले पार्टीलाई जीवन्त राख्नेछ। तर, अहिले नै देखिएको ‘टिकटमा हस्ताक्षर’ को विवादले यी दुई नेताबीचको ‘अहम’ को लडाइँलाई सतहमा ल्याइदिएको छ।

आगामी यात्रा र भदौको पहिलो साताको प्रतीक्षा

अहिलेका लागि जय नेपाल पार्टी प्रतीक्षालयमा छ। साउन २८ को मिति टरेर अब भदौको पहिलो सातामा सबैको नजर छ। यो बीचको समयलाई नेताहरूले आन्तरिक सहमति र विवाद निरुपणमा खर्च गरिरहेका छन्। यदि भदौको पहिलो सातासम्म उनीहरूले शक्ति बाँडफाँटको ठोस खाका तयार पारेर आयोगमा दर्ता हुन सके भने, आगामी निर्वाचनमा यो पार्टी एउटा बलियो प्रतिस्पर्धीका रूपमा देखा पर्ने निश्चित छ। तर, यदि यो विवाद लम्बिँदै गयो भने, यसले पार्टीको भविष्यमाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरिदिनेछ।

आन्तरिक व्यवस्थापनको कसीमा नयाँ शक्ति

समग्रमा,

जय नेपाल पार्टीको निर्वाचन आयोग यात्रा रोकिनु केवल प्राविधिक विषय मात्र होइन, यो नयाँ शक्तिभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र र व्यवस्थापनको पहिलो अग्निपरीक्षा हो। धवलशमशेर र दुर्गा प्रसाईंले एउटा सपना देखाएर पार्टी त घोषणा गरे, तर त्यसलाई संस्थागत स्वरूप दिन उनीहरूलाई निकै हम्मे-हम्मे परिरहेको छ। ४०-४० प्रतिशतको भागबन्डा र ‘सर्वोच्च नेता’ को पदको व्यवस्थाले पार्टीलाई एउटा कम्पनी जस्तो बनाउने खतरा त छँदैछ, साथै दुई नेतृत्वबीचको टकरावले कार्यकर्तामा निराशा पनि छाउन सक्छ। सबैको चासो अब यो छ कि— के भदौको पहिलो साता ‘जय नेपाल पार्टी’ ले निर्वाचन आयोगको ढोका पार गर्ला? यसको उत्तरका लागि अब केही दिन कुर्नैपर्ने हुन्छ।