देउवाको खुला चुनौती

न राजाले झुकाउन सके, न अनुसन्धानले गलाउन सक्छ 

नेपाली राजनीतिका ‘म्याराथुन धावक‘ एवं पाँच पटक मुलुकको बागडोर सम्हालिसकेका शेरबहादुर देउवा झन्डै पाँच महिनाको प्रवास र उपचारपछि श्रावण २८ गते स्वदेश फर्किएका छन्। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा ओर्लिँदा देउवा केवल एउटा ७८ वर्षीय बिरामी नेताका रूपमा मात्र देखिएनन्, बल्कि एउटा ‘नयाँ राजनीतिक भाष्य‘ र दह्रो आत्मविश्वास बोकेर फर्किएका छन्। ‘जेन-जी‘ (Gen-Z) आन्दोलनको राप, आफ्नै पार्टीभित्रको आन्तरिक कुरुक्षेत्र र वर्तमान सरकारको घेराबन्दीका बीच देउवाले यसपटक ‘राष्ट्रिय एकता‘ र ‘मेलमिलाप‘ को पुरानो तर अमोघ अस्त्र प्रयोग गरेका छन्। के देउवाको यो पुनरागमनले नेपाली कांग्रेसभित्रको तुवाँलो फाट्नेछ वा यसले कार्यकर्ताको आशामाथि मृगमरीचिकाको नियति थोपर्नेछ? यो आलेख देउवाको पुनरागमन, उनको ‘खुला किताब‘ दाबी र कांग्रेसको भविष्यको अन्तर्यमा केन्द्रित छ।

‘आक्रामक प्रतिरक्षा‘ को नीति 

देउवाको यसपटकको पुनरागमनमा सबैभन्दा शक्तिशाली र अर्थपूर्ण पक्ष उनको ‘अदम्य साहस‘ र विद्रोही स्वभावको प्रकटीकरण हो। वर्तमान सरकारले ‘भ्रष्टाचार विरोधी‘ अभियानका नाममा पुराना नेताहरूलाई निशाना बनाइरहेको र विभिन्न कानुनी फन्दामा पार्न खोजिरहेको बेला देउवाले आफ्नो सुरक्षाका लागि ‘आक्रामक प्रतिरक्षा‘ को नीति लिएका छन्। उनले सार्वजनिक रूपमै भनेका छन्— “मेरो जीवन एउटा खुला किताब जस्तै छ, म कुनै पनि कानुनी अनुसन्धान, धम्की वा प्रतिशोधबाट डराउँदिनँ। हिजोका दिनमा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले राज्यसत्ता हातमा लिएर मलाई थुन्दा र झुकाउन खोज्दा त म डगमगाइनँ भने अहिलेका कुनै पनि शक्ति वा धम्कीले मलाई गलाउन सक्ने छैनन्।”

‘राजनीतिक प्रतिशोध‘ को बिल्ला भिराइदिने रणनीति

देउवाले ज्ञानेन्द्र कालको स्मरण गराउनुको अर्थ निकै गहिरो छ। उनले आफूलाई ‘लोकतन्त्रका लागि पटक-पटक जेलनेल भोगेको र राजासँग नझुकेको नेता‘ का रूपमा स्थापित गर्दै वर्तमान सरकारको कुनै पनि सम्भावित कानुनी कदमलाई ‘राजनीतिक प्रतिशोध‘ को बिल्ला भिराइदिने रणनीति बुनेका छन्। यो भनाइले एकातिर सरकारलाई चुनौती दिएको छ भने अर्कोतिर रक्षात्मक अवस्थामा रहेका आफ्ना कार्यकर्ताहरूलाई ‘आफ्नो नेता अझै मैदानमै छ र ऊ कसैसँग डराउँदैन‘ भन्ने बलियो सन्देश दिएको छ। उनको यो ‘खुला किताब‘ को दाबीले अहिलेको राजनीतिक वृत्तमा ठूलो तरंग पैदा गरिदिएको छ।

पाँच महिनाको प्रवास र बीपीको ‘मेलमिलाप‘ को झल्को

फागुन २१ को राजनीतिक उथलपुथल र पार्टीभित्र ‘विशेष महाधिवेशन‘ मार्फत आएको नयाँ नेतृत्वसँगको टकरावका बीच देउवा हठात् सिङ्गापुर हानिएका थिए। झन्डै पाँच महिनाको बसाइपछि स्वदेश फर्किएलगत्तै उनले जारी गरेको सन्देशमा वि.सं. २०३३ सालमा बीपी कोइरालाले लिएको मेलमिलाप नीतिको स्मरण गरिएको छ। देउवाले आफूलाई पद र शक्तिको भोको नरहेको दाबी गर्दै मुलुकको ‘आजीवन नागरिक‘ का रूपमा सेवा गर्न फर्किएको बताएका छन्। उनले विगतका विभाजन र विद्वेषका घाउहरू निको पार्नुपर्नेमा जोड दिनुले कतै उनी पार्टीभित्र र बाहिरका आफ्ना विरोधीहरूलाई ‘युद्धविराम‘ को प्रस्ताव त गरिरहेका छैनन्? भन्ने प्रश्न उब्जाएको छ। देउवाको यो ‘नरम‘ शैलीले धेरैलाई आश्चर्यमा पारेको छ।

‘जेन-जी‘ (Gen-Z) आन्दोलन र पुस्तान्तरणको नयाँ भाष्य

देउवाको यो फिर्ती यसकारण पनि रोचक छ कि उनी ‘जेन-जी‘ आन्दोलनका क्रममा सांघातिक आक्रमणमा परेर घाइते भएका थिए। तर, स्वदेश फर्किएपछि उनले युवा पुस्ताप्रति कुनै आक्रोश व्यक्त गरेनन्। बरु, उनले एक परिपक्व राजनेताको छवि बनाउन खोज्दै युवा पुस्ताले उठाएका परिवर्तनका मागहरूलाई कांग्रेसले आत्मसात् गरेको बताए। पुराना पुस्ताको संघर्ष र नयाँ पुस्ताको उत्साहबीच पुल बन्नु आफ्नो दायित्व भएको उनको तर्क छ। तर, के यो नरमपना साँच्चिकै युवामैत्री छ वा गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा जस्ता युवा नेताहरूले नेतृत्व गरिरहेको ‘नयाँ कांग्रेस‘ मा आफ्नो सान्दर्भिकता खोज्ने र युवाहरूको आक्रोशलाई मत्थर पार्ने प्रयास मात्र हो? यो गम्भीर विश्लेषणको विषय हो।

सिङ्गापुर पलायन: एउटा राजनीतिक रणनीति कि विरक्ति?

देउवा फागुन २१ को निर्वाचनभन्दा ठीक एक हप्ता अगाडि जसरी विदेशिएका थिए, त्यसले धेरै आशङ्का उब्जाएको थियो। आफ्नै पार्टीका महामन्त्री गगन थापाको नेतृत्वमा भएको निर्वाचनमा ‘रुख‘ चिन्हमा भोट नहाल्ने र कांग्रेसको सम्मानजनक नतिजा नआओस् भन्ने चाहना देउवाको सिङ्गापुर प्रस्थानको मुख्य कारण मानिन्छ। जीवनभर लोकतन्त्रका लागि लडेका नेताले विनाकुनै ठोस कारण निर्वाचन बहिष्कार गरेर विदेशिनुलाई धेरैले ‘पलायन‘ को रूपमा व्याख्या गरे। यो उनी जस्तो कदको नेताका लागि शोभनीय थिएन, जसले गर्दा डडेलधुरा जस्तो आफ्नो सुरक्षित किल्लामा समेत कांग्रेस उम्मेदवारले हार व्यहोर्नुपर्‍यो। अहिले स्वदेश फर्किँदा उनले त्यही ‘पलायन‘ को दागलाई ‘स्वास्थ्योपचार र राष्ट्रिय एकता‘ को लेपनले छोप्न खोजेका छन्।

न्यायालयको ‘निस्सा‘ र रहस्यमय संयोग

देउवा स्वदेश फर्कने समय र सर्वोच्च अदालतले कांग्रेस आधिकारिकता विवादमा ‘पुनरावलोकनको निस्सा‘ दिने निर्णय गर्नुलाई धेरैले केवल संयोग मात्र मानेका छैनन्। निर्वाचन आयोगले कांग्रेसको आधिकारिकतालाई लिएर गरेको निर्णयलाई उल्ट्याउन खोज्ने गरी अदालतले देखाएको यो सक्रियताले राजनीतिक वृत्तमा ‘सेटिङ‘ को आशङ्का उब्जाएको छ। केपी ओली र रवि लामिछाने नेतृत्वको गृह प्रशासनले देउवालाई ‘रेड कर्नर नोटिस‘ जारी गर्ने प्रयास गर्नु र अहिले अचानक ‘रेड कार्पेट‘ बिछ्याउनुले राजनीतिको भित्री खेललाई सतहमा ल्याएको छ। कतै न्यायालय र सरकारको नयाँ साठगाँठमार्फत देउवा पक्षलाई आधिकारिकता दिलाउने र ‘विशेष महाधिवेशन‘ को उपलब्धि उल्ट्याउने खेल त भइरहेको छैन?

नयाँ शक्तिको इन्ट्री र देउवाको उपयोग

अहिलेको सत्ता समीकरणमा रहेका नयाँ शक्तिहरू रवि लामिछाने र बालेन शाहको रणनीति पनि देउवाको फिर्तीसँग जोडिएको देखिन्छ। सरकारको असफलता र शासकीय अराजकतालाई ढाकछोप गर्न उनीहरूले पुराना दलका नेताहरूलाई विवादको केन्द्रमा राखिराख्न चाहेका छन्। विशेषगरी कांग्रेसभित्रको आन्तरिक एकतालाई भत्काउन र गगन थापा जस्ता युवा नेताको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न देउवालाई ‘मोहरा‘ को रूपमा प्रयोग गर्ने सरकारको रणनीति स्पष्ट देखिन्छ। हिजोसम्म देउवालाई ‘भ्रष्ट‘ र ‘भिलेन‘ देख्ने सरकार आज कसरी उनलाई ‘पूज्य‘ पात्र बनाउन पुग्यो? यो आश्चर्यको विषय हो।

विशेष महाधिवेशन र देउवाको मौनताको मूल्य

देउवाले असोज २६ गते कार्यवाहक सुम्पेर विदेशिएपछि विधानसम्मत रूपमा सम्पन्न भएको विशेष महाधिवेशनले नयाँ नेतृत्व र नयाँ उत्साह सञ्चार गरेको थियो। तर, देउवा र उनको समूहले यो लोकतान्त्रिक विधिलाई स्वीकार गर्न चाहेनन्। बहुमतको निर्णय मान्नुपर्ने लोकतन्त्रको न्यूनतम सर्तलाई लत्याउँदै उनीहरूले विशेष महाधिवेशन बहिष्कार गरे। यो केवल एउटा कार्यक्रमको बहिष्कार थिएन, बरु पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्रमाथिको प्रहार थियो। देउवा यो सबै घटनाक्रमको निरीह साक्षी बन्नुले उनको लोकतान्त्रिक साखमा ठूलो धक्का लागेको छ। अहिले उनी त्यही ‘फाउल गेम‘ लाई सच्याउन होइन, बरु शक्ति सञ्चय गर्न फर्किएका छन्।

‘देउवाजीवी‘ घेरा र विश्रामको संकट

शेरबहादुर देउवाको सबैभन्दा ठूलो समस्या उनको वरिपरि रहेको ‘अनुदार घेरा‘ हो। यो समूहले देउवालाई विश्राम लिनै दिँदैन। उनीहरू देउवाको छत्रछायाँमा बसेर राजकीय शक्तिको दोहन गर्न पल्किएका छन्। ती ‘देउवाजीवी‘ हरूका लागि देउवाको स्वास्थ्य वा पार्टीको भविष्यभन्दा पनि आफ्नै स्वार्थ ठूलो छ। देउवा आफैँले विश्रामको संकेत गरे पनि यो स्वार्थी घेराले उनलाई पुनः कुरुक्षेत्रमा तानेको छ। देउवालाई जीवनको उत्तरार्धमा तिनै परजीवीहरूको भारी बोक्ने झ्याउलो गलपासो बन्न पुगेको छ।

इतिहासका शिखर पुरुष र देउवाको बाटो

बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह र कृष्णप्रसाद भट्टराई जस्ता नेताहरूले पार्टीभित्रको विग्रह र वैचारिक मतभेदका बावजुद कहिल्यै पनि संस्थागत विनासको बाटो रोजेनन्। उनीहरूले नयाँ पुस्तालाई विश्वास गरे र पार्टीको गरिमा जोगाइराखे। तर, देउवा आज त्यस्तो मोडमा उभिएका छन् जहाँ उनले आफ्नै विरासत जोगाउने कि गुटको संरक्षक बन्ने भन्ने निर्णय गर्नुपर्नेछ। पार्टीको आधिकारिकताका लागि अदालतको ढोका ढकढकाउनु र निर्वाचित नेतृत्वलाई असहयोग गर्नुले उनी इतिहासका ती शिखर पुरुषहरूको मार्गबाट विचलित भएको देखिन्छ।

अन्तिम स्ट्रोक: राजनेता कि गुटको नाइके?

देउवाको सुदीर्घ राजनीतिक जीवनको क्यानभासमा अब थोरै ठाउँ मात्र बाँकी छ। उनले ब्रसको अन्तिम स्ट्रोक कसरी लगाउँछन्, त्यसैले उनको इतिहासको मूल्याङ्कन गर्नेछ। के उनी ५४ प्रतिशत कार्यकर्ताको भावनालाई कदर गर्दै पार्टी एकताको पक्षमा उभिन्छन्? वा असन्तुष्टहरूको बुइ चढेर कांग्रेसभित्रको कुरुवंशीय झगडालाई बढावा दिन्छन्? देउवाको फिर्तीले कांग्रेसमा चमत्कार ल्याउन सक्छ, यदि उनले आफ्नो अहम् र स्वार्थी घेरालाई त्यागेर नयाँ पुस्तालाई आशीर्वाद दिने साहस गरे भने। अन्यथा, उनको पुनरागमन कार्यकर्ताका लागि अर्को एउटा दुःस्वप्न मात्र साबित हुनेछ।

समग्रमा,

शेरबहादुर देउवाको स्वदेश फिर्ती केवल एउटा नेताको आगमन होइन, यो नेपाली कांग्रेसभित्रको शक्ति सन्तुलनको नयाँ परिक्षण हो। उनले आफूलाई ‘खुला किताब‘ र ‘ज्ञानेन्द्रसँग नझुकेको नेता‘ का रूपमा प्रस्तुत गरेर आफ्नो आत्मविश्वास त देखाएका छन्, तर बास्तविक परीक्षा भने व्यवहारमा हुनेछ। यदि देउवाको ‘राष्ट्रिय एकता‘ को आह्वानले कांग्रेसभित्रको आन्तरिक कलह अन्त्य गर्छ र उनले नयाँ पुस्तालाई मार्गप्रशस्त गर्छन् भने त्यो उनको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो ‘चमत्कार‘ हुनेछ। अन्यथा, यो फिर्ती र एकताको नारा कार्यकर्ताका लागि ‘मृगमरीचिका‘ र लोकतन्त्रका लागि एउटा ‘दुःस्वप्न‘ मात्र साबित हुने जोखिम बाँकी नै छ। देश र कांग्रेस दुवैलाई अहिले कलह होइन, निकास चाहिएको छ।