किन बारम्बार पक्राउ परिरहन्छन् दुर्गा प्रसाईं? नियति कि सुनियोजित ‘स्टन्ट’?

नेपाली सार्वजनिक वृत्तमा ‘दुर्गा प्रसाईं’ एउटा यस्तो नाम बनेको छ, जसलाई सुन्ने र पछ्याउनेहरूको ठूलो भीड छ भने उनको आलोचना गर्नेहरूको पनि कमी छैन। झापाको ‘बी एन्ड सी’ मेडिकल कलेजका सञ्चालकदेखि लिएर ‘राष्ट्र, राष्ट्रियता, धर्म, संस्कृति र नागरिक बचाउ महाअभियान’ का संयोजकसम्मको उनको यात्रा निकै नाटकीय देखिन्छ। कहिले शीर्ष नेताहरूलाई ‘मार्सी चामल’ को भात खुवाएर चर्चामा आउने त कहिले व्यवस्था नै उल्ट्याउने उद्घोषका साथ सडकमा मानिस उतार्ने प्रसाईं फेरि एकपटक प्रहरी हिरासतमा पुगेका छन्।
सोमबार साँझ भक्तपुरस्थित निवासबाटै उनी पक्राउ परेका हुन्। जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका अनुसार यसपटक उनलाई निर्वाचन आचारसंहिता विपरीतको अभिव्यक्ति दिएको र सार्वजनिक शान्ति सुरक्षामा खलल पुर्‍याउने गरी अफवाह फैलाएको आरोपमा पक्राउ गरिएको हो। यो पछिल्लो एक महिनाभित्रै उनको दोस्रो पक्राउ हो। आखिर के छ त प्रसाईंको शैलीमा, जसले उनलाई पटक-पटक प्रहरीको खोरमा पुर्‍याउँछ? यसका पछाडि राजनीतिक, कानुनी र सामाजिक कारणहरूको एउटा लामो शृङ्खला छ।

पछिल्लो पक्राउको मुख्य कारण : निर्वाचन बिथोल्ने प्रयास

यसपटक प्रसाईंलाई पक्राउ गर्नुको पछाडि निर्वाचन आयोगको प्रत्यक्ष पत्राचार रहेको प्रहरीले बताएको छ। उपनिर्वाचनको समय नजिकिँदै गर्दा उनले विभिन्न सार्वजनिक मञ्च र सामाजिक सञ्जालमार्फत निर्वाचन प्रक्रियालाई नै चुनौती दिने, मतदातालाई भड्काउने र निर्वाचन बिथोल्ने खालका उत्तेजक भाषणहरू दिएका थिए।
जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रमुख एसएसपी रमेश थापाका अनुसार, उनले फैलाएको ‘अफवाह’ ले समाजमा नकारात्मक असर पर्न सक्ने र निर्वाचनको शान्तिपूर्ण वातावरण बिग्रन सक्ने देखिएकाले उनलाई नियन्त्रणमा लिइएको हो। यसअघि माघ २३ गते पनि उनलाई साइबर ब्युरोले यस्तै प्रकृतिको मुद्दामा पक्राउ गरेको थियो। तर, त्यसबेला उनी हाजिरी जमानीमा छुटेका थिए। छुटेको केही दिनमै फेरि उस्तै गतिविधि दोहोर्‍याएपछि राज्यले उनीप्रति कठोर नीति अख्तियार गरेको देखिन्छ।

बैंकिङ प्रणाली विरुद्धको आक्रामक अभियान

दुर्गा प्रसाईं पक्राउ पर्नुको एउटा सबैभन्दा बलियो र गम्भीर कारण उनले बैंक तथा वित्तीय संस्था विरुद्ध सुरु गरेको ‘युद्ध’ हो। उनले सार्वजनिक रूपमै “बैंकहरू सामन्ती हुन्, यिनको ऋण र ब्याज तिर्नु पर्दैन” भन्दै ऋणीहरूलाई उक्साउने गरेका छन्। नेपालको अर्थतन्त्रको जग मानिने बैंकिङ प्रणालीमाथि नै धावा बोल्ने यस्ता अभिव्यक्तिलाई सरकारले ‘वित्तीय अराजकता’ को संज्ञा दिएको छ।
उनले लघुवित्त र सहकारी पीडितहरूको भावनालाई प्रयोग गर्दै राज्यको वित्तीय नीतिलाई नै चुनौती दिएका छन्। कानुनतः कसैलाई पनि ऋण नतिर्न प्रेरित गर्नु वा वित्तीय संस्था विरुद्ध संगठित रूपमा भ्रम फैलाउनु दण्डनीय अपराध हो। प्रसाईंका यस्ता गतिविधिले वित्तीय क्षेत्रमा ठूलो हलचल ल्याएको छ, जसका कारण राष्ट्र बैंक र गृह मन्त्रालयले उनलाई सुरक्षा चुनौतीका रूपमा हेरिरहेका छन्। उनी जति पटक बाहिर निस्कन्छन्, उति पटक बैंक विरुद्धको मोर्चालाई कडा पार्छन्, जसले उनलाई पुनः हिरासतको यात्रा गराउँछ।

‘मार्सी’ देखि ‘राजतन्त्र’ सम्मको विरोधाभाषपूर्ण राजनीति

दुर्गा प्रसाईंको राजनीतिक यात्रा निकै विरोधाभाषपूर्ण र स्वार्थ केन्द्रित देखिन्छ। कुनै समय उनी तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का दुई शक्तिशाली अध्यक्षहरू केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ का अत्यन्तै नजिकका पात्र थिए। तर, जब उनको मेडिकल कलेजले सम्बन्धन पाउन सकेन, उनी विस्तारै ती नेताहरू र समग्र संघीय गणतान्त्रिक व्यवस्थाकै विरुद्धमा उभिए।
अहिले उनी राजतन्त्रको पुनःस्थापना र हिन्दु राष्ट्रको एजेन्डा बोकेर हिँडिरहेका छन्। उनले वर्तमान राजनीतिक दलका नेताहरूलाई ‘दलाल’ र ‘चोर’ सम्मको उपमा दिने गरेका छन्। उनको यो व्यवस्था विरोधी अभियानले व्यवस्था समर्थकहरूलाई चिढ्याएको छ भने राज्यले उनलाई ‘प्रणाली विरोधी’ पात्रका रूपमा लिएको छ। उत्तेजक भाषण दिएर भीड जम्मा गर्ने र उनीहरूलाई कानुन हातमा लिन उक्साउने उनको शैलीले गर्दा पनि प्रहरीले उनलाई बारम्बार नियन्त्रणमा लिने गर्दछ।

साइबर अपराध र व्यक्तिगत चरित्र हत्या

प्रसाईंले सामाजिक सञ्जाल र युट्युब अन्तर्वार्ताहरूमा प्रयोग गर्ने भाषा र शैली अत्यन्तै अमर्यादित हुने गरेको आरोप लाग्दै आएको छ। उनले विभिन्न महिला नेत्रीहरू, संवैधानिक निकायका प्रमुखहरू र विरोधी व्यवसायीहरूका विरुद्ध व्यक्तिगत र भ्रामक आरोपहरू लगाउने गरेका छन्। केही समयअघि उनले प्रधानमन्त्रीको कम्बोडियाको टेलिकम कम्पनीमा अर्बौँ लगानी रहेको भन्दै अपुष्ट भिडियो र कागजात सार्वजनिक गरेका थिए।
यसलाई सरकारले ‘राज्य विरुद्धको षडयन्त्र’ र ‘साइबर अपराध’ को रूपमा लिएको थियो। विद्युतीय कारोबार ऐन (साइबर कानुन) अन्तर्गत कसैको मानमर्दन गर्नु वा झुटो सूचना फैलाउनु अपराध हो। प्रसाईंले बारम्बार डिजिटल प्लेटफर्मको दुरुपयोग गरी व्यक्तिको चरित्र हत्या गर्ने गरेकाले उनी साइबर ब्युरोको तारो बनिरहन्छन्। उनको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको दाबी र कानुनले तोकेको सीमा बीचको द्वन्द्व नै उनको पक्राउको मुख्य प्राविधिक कारण हो।

‘पक्राउ’ लाई नै राजनीतिक ‘माइलेज’ बनाउने रणनीति

धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरू के मान्छन् भने, दुर्गा प्रसाईं जानाजानी यस्ता अभिव्यक्ति दिन्छन् जसले उनलाई जेल पुर्‍याओस्। यो उनको एक प्रकारको ‘राजनीतिक स्टन्ट’ पनि हुन सक्छ। उनी आफूलाई ‘राज्यको पीडित’ (Victim) का रूपमा प्रस्तुत गरेर जनताको सहानुभूति बटुल्न चाहन्छन्। बारम्बार पक्राउ पर्दा उनको चर्चा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुग्छ, जसले उनको ‘अभियान’ लाई थप प्रचार दिन्छ।
प्रसाईंका लागि पक्राउ पर्नु कुनै लज्जाको विषय नभई एक प्रकारको ‘मेडल’ जस्तो भएको छ। उनी प्रहरी परिसरमा मुस्कुराउँदै जाने र निस्कँदा झन् ठूलो स्वरमा गर्जने गर्छन्। उनी पक्राउ परेपछि उनका समर्थकहरूले सडकमा र सामाजिक सञ्जालमा गर्ने प्रदर्शनले उनलाई एक ‘क्रान्तिकारी नेता’ को छवि निर्माण गर्न मद्दत पुर्‍याएको छ। यो चक्र उनलाई चर्चाको केन्द्रमा राखिरहन निकै प्रभावकारी देखिएको छ।

कानुनी प्रक्रियाको लचकता र ‘हाजिरी जमानी’ को चक्र

प्रसाईं पक्राउ पर्ने तर केही दिनमै ‘हाजिरी जमानी’ मा छुट्ने एउटा नियमित प्रक्रिया जस्तै बनेको छ। यसको मुख्य कारण उनले गर्ने अपराधको कानुनी प्रकृति हो। धेरैजसो मुद्दाहरू ‘बोली’ वा ‘अभिव्यक्ति’ सँग सम्बन्धित हुन्छन्, जसमा अदालत वा सरकारी वकिलको कार्यालयले उनलाई थुनामै राखेर अनुसन्धान गर्नुपर्ने पर्याप्त कानुनी आधार पाउँदैनन्।
विद्युतीय कारोबार ऐन वा सार्वजनिक शान्ति सुरक्षा विरुद्धको कसुरमा उनले धरौटी वा हाजिरी जमानीमा छुट पाउने कानुनी छिद्रको भरपुर उपयोग गरिरहेका छन्। तर, बाहिर निस्कने बित्तिकै उनी फेरि उस्तै प्रकृतिको ‘विवादास्पद कार्य’ दोहोर्याउँछन्, जसले गर्दा प्रहरीले उनलाई पुनः समात्न बाध्य हुन्छ। राज्य र प्रसाईंबीचको यो ‘लुकामारी’ ले कानुनी राज्यको उपहास भइरहेको कतिपयको तर्क छ।

अन्त्यमा

दुर्गा प्रसाईंको बारम्बारको पक्राउले नेपाली समाजको दुईवटा धारलाई प्रष्ट पार्छ। एउटा धार, जो व्यवस्थाप्रति चरम असन्तुष्ट छ र प्रसाईंलाई आफ्नो आवाज ठान्छ। अर्को धार, जो कानुनी शासन र पद्धतिमा विश्वास गर्छ र प्रसाईंको शैलीलाई ‘अराजकता’ मान्छ।
उनले उठाएका कतिपय मुद्दाहरू, जस्तै लघुवित्तको पीडा र बैंकको ब्याजदर, वास्तवमै सर्वसाधारणका गम्भीर समस्या हुन्। तर, ती समस्या समाधान गर्ने उनको ‘अमर्यादित’ शैली र ‘अराजक’ बाटोले उनलाई सधैँ कानुनको घेरामा राखिरहेको छ। वाक स्वतन्त्रताको नाममा अरूको चरित्र हत्या गर्ने र प्रणालीलाई नै ध्वस्त पार्ने प्रयासले कसैलाई पनि न्यायको कठघराबाट बचाउन सक्दैन। जबसम्म प्रसाईंले आफ्नो आन्दोलनलाई संवैधानिक र मर्यादित परिधिभित्र ल्याउँदैनन्, तबसम्म उनको यो ‘पक्राउ र रिहाइ’ को शृङ्खला रोकिने सम्भावना देखिँदैन।